Η σχέση μας με τον ήλιο είναι βαθιά ανθρώπινη. Για χιλιάδες χρόνια, τον λατρέψαμε και στον 20ό αιώνα, το μαύρισμα έγινε σύμβολο υγείας και ελευθερίας. Τότε η επιστήμη άρχισε να κατανοεί τις μακροπρόθεσμες συνέπειες της υπεριώδους (UV) ακτινοβολίας. Σήμερα ξέρουμε ότι η ηλιακή ακτινοβολία είναι ο σημαντικότερος εξωγενής παράγοντας γήρανσης του δέρματος και συνδέεται επίσης με τον καρκίνο του δέρματος. Αλλά ξέρουμε και κάτι άλλο, το αντηλιακό είναι ο τρόπος να απολαμβάνουμε περισσότερο τον ήλιο.
Κάπου στις αρχές της δεκαετίας του 2010, δερματολόγοι στο Πανεπιστήμιο Northwestern των ΗΠΑ έδωσαν στη δημοσιότητα μια φωτογραφία που έγινε viral. Απεικόνιζε έναν 69χρονο συνταξιούχο οδηγό φορτηγού και φαινόταν αμέσως μια διαφορά στο πρόσωπό του. Η δεξιά πλευρά, αυτή που έβλεπε προς την καμπίνα ήταν σχετικά λεία. Η αριστερή, αυτή που για δεκαετίες ήταν στραμμένη προς το ανοιχτό παράθυρο, ήταν βαθύτατα ζαρωμένη, σαν φλοιός δέντρου. Ο ίδιος άνθρωπος, η ίδια ηλικία, τα ίδια γονίδια. Η μόνη διαφορά ήταν ο ήλιος.
Αυτό που βλέπουμε ως «φως του ήλιου» είναι στην πραγματικότητα ένα εύρος ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας με πολύ διαφορετικές ιδιότητες και βιολογικές επιπτώσεις.
- Υπέρυθρη ακτινοβολία: Αυτές οι ακτίνες έχουν μεγαλύτερο μήκος κύματος, και είναι αόρατες. Τις αντιλαμβανόμαστε ως ζέστη.
- Ορατό φως: Το φάσμα που βλέπουμε -από το ερυθρό ως το ιώδες.
- Υπεριώδης ακτινοβολία (UV): Αόρατη, αλλά βιολογικά είναι η πιο σημαντική. Υποδιαιρείται σε τρεις κατηγορίες: Η UVC (200–280 nm) είναι η πιο επικίνδυνη και καρκινογόνος, αλλά ευτυχώς, απορροφάται πλήρως από το στρώμα του όζοντος πριν φτάσει στη Γη -αυτός ήταν ένας από τους λόγους που η τρύπα του όζοντος υπήρξε σοβαρό περιβαλλοντικό ζήτημα. Η UVB (280–315 nm) φιλτράρεται μερικώς από το όζον. Είναι υψηλής ενέργειας, διεισδύει μέχρι την επιδερμίδα. Ευθύνεται για τα ηλιακά εγκαύματα, προκαλεί τη σύνθεση της βιταμίνης D, και παίζει κεντρικό ρόλο σε ορισμένες μορφές καρκίνου δέρματος -είναι η «ακτινοβολία Burning». Η UVA (315–400 nm) δεν απορροφάται από το όζον και φτάνει αδιάλειπτα στη Γη, αποτελώντας το 95% της συνολικής UV που λαμβάνουμε. Διεισδύει βαθύτερα, μέχρι το χόριο. Δεν προκαλεί άμεσο έγκαυμα, αλλά ευθύνεται για τη γήρανση, τις ρυτίδες και αυξάνει τον κίνδυνο μελανώματος -είναι η «ακτινοβολία Aging».
Ένα στοιχείο που λίγοι γνωρίζουν είναι ότι η UVA διαπερνά τζάμια και σύννεφα ενώ η UVB όχι. Αυτό σημαίνει ότι καθισμένοι δίπλα σε ένα παράθυρο σε αυτοκίνητο, γραφείο ή σπίτι, εκτιθόμαστε σε συνεχή UVA χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε -χωρίς κοκκίνισμα. Ακριβώς αυτό συνέβαινε στον οδηγό φορτηγού για τριάντα χρόνια.
Ο ήλιος ως σύμμαχος
Όταν οι ακτίνες UVB προσπίπτουν στο δέρμα, ενεργοποιούν τη μετατροπή μιας χοληστερολικής ουσίας σε βιταμίνη D3. Αυτή ολοκληρώνει την ενεργοποίησή της στο ήπαρ και τους νεφρούς και είναι απαραίτητη για την υγεία των οστών, τη λειτουργία του ανοσοποιητικού, τη μυϊκή υγεία και πιθανώς την πρόληψη ορισμένων καρκίνων. Επειδή η UVB δεν διαπερνά τζάμια, η έκθεση πρέπει να είναι άμεση. Γενικά, 10–20 λεπτά μεσημεριανής έκθεσης στο πρόσωπο και τα χέρια αρκούν για τους περισσότερους.
Το φως ενεργοποιεί, μέσω υποδοχέων του αμφιβληστροειδή, την παραγωγή σεροτονίνης -ένας νευροδιαβιβαστής που ρυθμίζει τη διάθεση, τον ύπνο και την όρεξη. Δεν είναι τυχαίο ότι η εποχιακή κατάθλιψη εμφανίζεται σε χώρες με λίγες ώρες φωτός τον χειμώνα και ότι η φωτοθεραπεία είναι αποδεδειγμένη θεραπεία.
Η πρωινή ηλιακή έκθεση «εκκινεί» το βιολογικό ρολόι. Ειδικοί φωτουποδοχείς στον αμφιβληστροειδή ανιχνεύουν το μπλε φως του πρωινού ήλιου και καταστέλλουν τη μελατονίνη, σηματοδοτώντας εγρήγορση. Η απουσία φυσικού φωτός κατά τη διάρκεια εσωτερικής εργασίας συνδέεται με χρόνιες διαταραχές ύπνου.
Καρδιαγγειακά Οφέλη: Νεότερες μελέτες υποδεικνύουν ότι η UVA ακτινοβολία, όταν προσπίπτει στο δέρμα, απελευθερώνει το αποθηκευμένο νιτρικό οξείδιο στην κυκλοφορία, το οποίο επάγει αγγειοδιαστολή και μπορεί να μειώνει την αρτηριακή πίεση. Αυτό το εύρημα, ακόμα υπό διερεύνηση, ίσως εξηγεί εν μέρει γιατί πληθυσμοί με λιγότερο ήλιο εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά καρδιαγγειακής νόσου, ακόμα και μετά τη διόρθωση για άλλους παράγοντες.
Ο ήλιος ως εχθρός
Το μαύρισμα δεν είναι δείγμα υγείας, είναι αμυντική αντίδραση. Τα μελανοκύτταρα παράγουν περισσότερη μελανίνη για να απορροφήσουν και να σκεδάσουν την ακτινοβολία, προστατεύοντας τους πυρήνες των κυττάρων. Το μαύρισμα είναι κυριολεκτικά το δέρμα που αμύνεται.
Το ηλιακό έγκαυμα είναι κάτι πιο σοβαρό. Είναι μια φλεγμονώδης αντίδραση σε οξεία υπερέκθεση σε UVB, που καταστρέφει αρκετά κύτταρα ώστε να ενεργοποιηθεί ανοσολογική απόκριση. Κάθε ηλιακό έγκαυμα -ειδικά αυτά που συμβαίνουν στην παιδική ηλικία- αυξάνει σωρευτικά τον κίνδυνο μελανώματος.
Η UVA διεισδύει στο χόριο όπου βρίσκονται τα ινίδια κολλαγόνου και ελαστίνης. Εκεί αυξάνει τις ελεύθερες ρίζες και ενεργοποιεί ένζυμα που διασπούν το κολλαγόνο. Ο οργανισμός προσπαθεί να ανασυνθέσει κολλαγόνο, αλλά με κάθε κύκλο βλάβης-επιδιόρθωσης η ποιότητα μειώνεται. Το αποτέλεσμα είναι ρυτίδες, χαλαρό δέρμα, ανομοιόμορφη χρώση, καφέ κηλίδες. Η φωτογήρανση υπολογίζεται ότι ευθύνεται για το 80–90% των ορατών σημαδιών γήρανσης του δέρματος. Η βλάβη από UVA γίνεται χωρίς πόνο, χωρίς κοκκίνισμα, χωρίς καμία προειδοποίηση. Συσσωρεύεται αθόρυβα για χρόνια και εμφανίζεται αιφνιδίως κάποια στιγμή μετά από χρόνια.
Η υπερβολική UV ακτινοβολία δεν βλάπτει μόνο τον ιστό, αδρανοποιεί και τους ανοσολογικούς φρουρούς του δέρματος. Τα κύτταρα Langerhans, που εντοπίζουν καρκινικές μεταλλάξεις και κινητοποιούν την ανοσολογική άμυνα, καταστέλλονται από χημικές ουσίες που απελευθερώνονται λόγω υπέρμετρης UV έκθεσης. Το αποτέλεσμα είναι η αυξημένη πιθανότητα καρκίνου.
Ο καρκίνος του δέρματος είναι ο πιο συχνός καρκίνος στον κόσμο -αντιπροσωπεύει το 40–50% όλων των καρκίνων. Στις ΗΠΑ διαγιγνώσκονται περίπου 3,5 εκατομμύρια περιπτώσεις ετησίως. Υπάρχουν τρεις κύριοι τύποι:
Βασικοκυτταρικό καρκίνωμα (65–70%): Αναπτύσσεται αργά από τα βασικά κύτταρα της επιδερμίδας, θεραπεύεται σχετικά εύκολα εάν εντοπιστεί έγκαιρα. Εμφανίζεται συνήθως ως κηρώδες λευκό εξόγκωμα με ορατά αγγεία ή επίπεδη καφέ κηλίδα, κυρίως σε πρόσωπο, αυτιά, λαιμό.
Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα (25–30%): Προκαλείται κυρίως από UV, αλλά και από εγκαύματα ή χημικές ουσίες. Εμφανίζεται ως τραχιά, κοκκινωπή πάχυνση ή πληγή που δεν επουλώνεται.
Μελάνωμα (3–4%) Η πιο επικίνδυνη μορφή. Εξαπλώνεται γρήγορα και μπορεί να εμφανιστεί οπουδήποτε στο σώμα -όχι μόνο σε εκτεθειμένες περιοχές. Κάθε χρόνο διαγιγνώσκονται περίπου 96.000 νέες περιπτώσεις στις ΗΠΑ, με σχεδόν 10.000 θανάτους. Χαρακτηριστικά σημεία κινδύνου είναι ένας σπίλος (ελιά) που αλλάζει χρώμα, μέγεθος ή σχήμα, ή νέα κηλίδα με ανομοιόμορφα όρια. Οι άνδρες εμφανίζουν μελάνωμα σε αναλογία σχεδόν διπλάσια από τις γυναίκες (28 έναντι 18 ανά 100.000), πιθανώς διότι οι γυναίκες χρησιμοποιούν αντηλιακό πιο συστηματικά. Μια από τις πιο συχνές θέσεις μελανώματος στους άνδρες είναι η κορυφή του κεφαλιού.
