Εάν ένας άντρας προσφερθεί να βοηθήσει μια γυναίκα που κουβαλάει μια βαριά βαλίτσα, τι πρέπει να κάνει η γυναίκα; Είναι η προσφορά μια αθώα πράξη ευγένειας και καλοσύνης ή μια σεξιστική προσβολή των ικανοτήτων της; Το δεύτερο σύμφωνα με τον φεμινισμό. Η συμπεριφορά του τζέντλεμαν άνδρα μπορεί να είναι επιφανειακά καλοπροαίρετη, αλλά η ουσία είναι σεξιστική. Οι σεξιστές μπορούν να χωριστούν σε δυο κατηγορίες, στους ανοιχτά εχθρικούς και στην ύπουλη μορφή των καλοπροαίρετων ιπποτών.
Η έννοια του καλοπροαίρετου σεξισμού (benevolent sexism) εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη βιβλιογραφία το 1996. Δημιουργοί της ιδέας ήταν οι κοινωνικοί ψυχολόγοι Susan Fiske και Peter Glick, που είπαν ότι ο σεξισμός δεν είναι πάντα ανοιχτά εχθρικός. Η Fiske γεννήθηκε το 1952 στο Σικάγο, ο πατέρας της ήταν γνωστός ψυχολόγος, η μητέρα της είχε ηγετικό ρόλο στην κοινότητα ενώ η γιαγιά της και η προγιαγιά της ήταν σουφραζέτες. Κατά τη θεωρία της, υπάρχουν δύο είδη σεξισμού, ο εχθρικός που τιμωρεί τις γυναίκες όταν δεν εκπληρώνουν τον παραδοσιακό ρόλο τους και ο καλοπροαίρετος που τις επιβραβεύει όταν τον πραγματοποιούν. Και οι δύο τύποι μαζί συγκροτούν τον αμφίθυμο σεξισμό (ambivalent sexism).
Ο καλοπροαίρετος σεξισμός δεν γίνεται εύκολα αντιληπτός γιατί κρύβεται πίσω από την ευγένεια και το χαμόγελο. Ιδέες όπως ότι οι γυναίκες πρέπει να αγαπιούνται και να προστατεύονται από τους άνδρες και συμπεριφορές όπως το άνοιγμα της πόρτας του αυτοκινήτου, το “παρακαλώ προηγούνται οι κυρίες” και οι φιλοφρονήσεις, υποκρύπτουν σεξισμό γιατί θεωρούν τις γυναίκες λιγότερο ικανές και άρα χρειάζονται βοήθεια. Το κομπλιμέντο και ο έπαινος μπορεί να κολακεύουν μια γυναίκα αλλά συχνά πηγάζουν από το αίσθημα ανωτερότητας του άνδρα ο οποίος στην πραγματικότητα θέλει να επιβραβεύσει την υπεροχή του. Ο καλοπροαίρετος σεξισμός μπορεί να είναι πιο επιβλαβής από τον απροκάλυπτο γιατί μοιάζει με τον λύκο που φοράει ένδυμα προβάτου. Υπονομεύει διακριτικά τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία. Παρόλο που οι νομικές διακρίσεις μεταξύ των φύλων έχουν εξαφανιστεί στις δυτικές χώρες, η διαφορετική συμπεριφορά σε προσωπικό επίπεδο είναι αυτή που στηρίζει την εξουσία των ανδρών και διατηρεί την πατριαρχία.
Ορισμένοι κοινωνικοί ψυχολόγοι είναι σήμερα απασχολημένοι με την τεκμηρίωση των καταστροφικών επιπτώσεων του καλοπροαίρετου σεξισμού. Ο εχθρικός σεξισμός είναι η φανερή αντιπάθεια προς τη γυναίκα που έρχεται στο προσκήνιο είτε ως υποτιμητική συμπεριφορά είτε ως κυρίαρχη συμπεριφορά του άνδρα, σε μια προσπάθεια διατήρησης της εξουσίας του. Ο καλοπροαίρετος σεξισμός είναι, επιφανειακά, λιγότερο αρνητικός, αλλά η ιπποτική συμπεριφορά είναι άκρως πατερναλιστική και στην πραγματικότητα υποτιμητική, προσβλητική και ταπεινωτική. Οι άντρες που είναι περιποιητικοί στην πραγματικότητα θεωρούν ότι οι γυναίκες χρειάζονται την προστασία τους επειδή είναι κατώτερες από αυτούς. Το βασικό πρόβλημα, σύμφωνα με τις φεμινίστριες, είναι ότι οι πολλές γυναίκες παραπλανώνται και δεν μπορούν να αντιληφθούν τους τρόπους με τους οποίους ο καλυμμένος σεξισμός υπονομεύει τη θέση τους.
Σε μια μελέτη του 2015, δύο ψυχολόγοι, από το Πανεπιστήμιο του Northeastern στις ΗΠΑ, ο Jin Goh και η Judith Hall ήθελαν να διερευνήσουν πώς η επιλογή των λέξεων, οι συμπεριφορές και τα χαμόγελα των ανδρών δείχνουν το είδος του σεξισμού τους απέναντι σε γυναίκες που μόλις γνώρισαν. Βιντεοσκόπησαν την κοινωνική αλληλεπίδραση 27 δυάδων προπτυχιακών φοιτητών ενώ έπαιζαν μαζί ένα παιχνίδι trivia και στη συνέχεια έπιασαν κουβεντούλα. Οι εχθρικοί σεξιστές χαμογελούσαν λιγότερο και θεωρήθηκαν πιο απρόσιτοι. Οι καλοπροαίρετα σεξιστές ήταν πιο ζεστοί, φιλικοί και υπομονετικοί, περιμένοντας τη γυναίκα να απαντήσει στις ερωτήσεις του παιχνιδιού. Το συμπέρασμα αυτής της μελέτης ήταν ότι οι γυναίκες δεν ήταν σε θέση να εντοπίσουν εύκολα τον καλοπροαίρετο σεξισμό. Ενώ πολλές γυναίκες είναι ευαίσθητες στις σεξιστικές προσβολές, αποσυνδέουν τον σεξισμό όταν περιέχει ζεστασιά και φιλικότητα. Η Hall ανέφερε ότι ο καλοπροαίρετος σεξισμός διαιωνίζει την ανισότητα των φύλων σε διαπροσωπικό επίπεδο και ότι οι υποτιθέμενες χειρονομίες καλής θέλησης δελεάζουν τις γυναίκες να αποδεχτούν το status quo επειδή ο σεξισμός αυτός φαίνεται φιλόξενος, χαμογελαστός, ελκυστικός και αβλαβής. Αν αυτός ο ύπουλος σεξισμός δεν κατανοηθεί και δεν αποκρουστεί, θα συνεχίσει να είναι μια από τις κινητήριες δυνάμεις πίσω από την κοινωνική ανισότητα των φύλων.
Σύμφωνα με τη φεμινιστική θεωρία, ο καλοπροαίρετος σεξισμός πρέπει να τελειώσει επειδή μειώνει τις επαγγελματικές φιλοδοξίες των γυναικών. Οι γυναίκες που έχουν συντρόφους χορηγούς και προστάτες, έχουν λιγότερες φιλοδοξίες. Απολαμβάνοντας αυτό το είδος φροντίδας, δείχνουν αναγκαστικά μικρότερο ενδιαφέρον να γίνουν οικονομικά ανεξάρτητες. Η επαγγελματική φιλοδοξία τους αντικαθίσταται από την επιθυμία τους να βρουν τον πρίγκηπα ή τουλάχιστον τον ιππότη. Μπορεί μάλιστα να φοβούνται ότι η επιτυχία θα τις κάνει λιγότερο ελκυστικές στους άνδρες. Νομίζοντας ότι ένας εν δυνάμει σύζυγος θα νιώσει απειλή από την επιτυχία τους, σταματούν να προσπαθούν για την καριέρα τους.
Ένας άλλος τρόπος που ο καλοπροαίρετος σεξισμός θεωρείται αρνητικός για τις γυναίκες είναι ότι τις κάνει λιγότερο ανταγωνιστικές στο χώρο εργασίας. Όταν ένας άνδρας προϊστάμενος αντιμετωπίζει τις υφιστάμενές του ως εύθραυστες, θα φερθεί με επιείκεια. Οι μελέτες βρίσκουν ότι οι γυναίκες δεν δέχονται την ίδια σκληρή κριτική με τους άνδρες, με αποτέλεσμα να μην τους ανατίθενται δυσκολότερες εργασίες και η καριέρα τους να υστερεί. Ακριβώς επειδή περιβάλλονται από επιείκεια, οι γυναίκες έχουν μικρότερες πιθανότητες να προαχθούν σε πιο απαιτητικές θέσεις.
Παρά τις αρνητικές συνέπειες, ο ιπποτισμός αποτελεί μερικές φορές άμεσο πλεονέκτημα για τις γυναίκες, κι έτσι δεν έχουν κίνητρο να τον αλλάξουν. Όταν για παράδειγμα ένας άντρας και μια γυναίκα βγουν έξω για φαγητό, συνήθως ο άνδρας προσφέρεται να πληρώσει το λογαριασμό -ίσως να αισθάνεται και υποχρεωμένος. Αυτό, αν και σεξισμός, φαίνεται καλός στις περισσότερες γυναίκες. Έτσι, παρά τη θεωρία, δεν είναι σίγουρο ότι οι γυναίκες -ακόμα και πολλές φεμινίστριες- θέλουν να μπει τέλος στη συγκεκριμένη παράδοση. Όσο για τους άνδρες, που θα τους συνέφερε να μην πληρώνουν, κινδυνεύουν να χαρακτηριστούν τσιγγούνηδες ή να θεωρήσει η συνοδός τους ότι δεν ενδιαφέρονται γι’ αυτήν.
Πιο σέξι οι καλοπροαίρετοι σεξιστές
Θεωρείται δεδομένο ότι οι γυναίκες δεν προτιμούν τους εχθρικούς σεξιστές ως συντρόφους. Αλλά αν η ερώτηση τεθεί για τους καλοπροαίρετους σεξιστές τους οποίους μια γυναίκα δεν μπορεί να αντιληφθεί εύκολα χωρίς τα σεμινάρια του φεμινισμού; Μήπως οι γυναίκες προτιμούν τελικά τους ιππότες;
Το 2010, μια γερμανική μελέτη που εξέτασε αυτό το θέμα βρήκε κάτι μη αρεστό στις φεμινίστριες, αλλά όχι απρόσμενο. Οι γυναίκες προτιμούν τους άνδρες που συμπεριφέρονται με τρόπους που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν καλοπροαίρετα σεξιστές σε σχέση με αυτούς που δεν το κάνουν. Αυτό περιελάμβανε και όσες σκόραραν υψηλά στο φεμινισμό. Πώς μπορεί να συμβαίνει κάτι τέτοιο; Η φεμινιστική εξήγηση είναι ότι οι γυναίκες δεν είναι αρκετά συνειδητοποιημένες ώστε να καταλαβαίνουν πότε ένας άντρας τις υπονομεύει και τις πατρονάρει -και συνεπώς υπάρχει μεγάλο περιθώριο να επιμορφωθούν και να ανακαλύψουν τη μαύρη πλευρά του ιπποτισμού παρακολουθώντας προσεκτικά πώς ένας άνδρας χαμογελάει και συνομιλεί μαζί τους.
Σύμφωνα με μελέτες, οι γυναίκες που συναινούν στην ιπποτική συμπεριφορά τείνουν να εξαρτώνται από τους άνδρες για βοήθεια. Είναι πιο πρόθυμες να επιτρέψουν στους άνδρες να τους λένε τι μπορούν και τι δεν μπορούν να κάνουν -ακόμα και τι να φορέσουν- είναι πιο αμφίθυμες στο να σκέφτονται μόνες τους, λιγότερο φιλόδοξες και δεν αποδίδουν καλά στη δουλειά του και στα γνωστικά τεστ. Αλλά δεδομένων αυτών των τεκμηριωμένων μειονεκτημάτων, το γιατί οι γυναίκες ελκύονται από την ιπποτική συμπεριφορά είναι ένα ερώτημα που αναζητά απάντηση και θα μπορούσε να βρίσκεται σε αυτό που οι εξελικτικοί ψυχολόγοι αποκαλούν θεωρία γονικής επένδυσης.
Ένα μέρος της συμπεριφορά μας λειτουργεί δίνοντας μηνύματα στους άλλους. Έτσι οι εξελικτικοί ψυχολόγοι λένε ότι η ιπποτική συμπεριφορά των ανδρών εμφανίστηκε και έγινε ελκυστική στις γυναίκες διότι σηματοδοτεί την προθυμία του άνδρα να επενδύσει πόρους στις ίδιες και στους απογόνους της. Η αναπαραγωγική επιτυχία μιας γυναίκας συνδέεται με την ικανότητά της να αντέξει για πολλούς μήνες κύησης και γαλουχίας. Κατά τη διάρκεια χιλιάδων ετών ανθρώπινης ιστορίας, η επιλογή ενός άνδρα που θα ήταν ικανός και πρόθυμος να βοηθήσει στο μεγάλωμα των παιδιών, παρέχοντας τροφή και προστασία απέναντι στις αντιξοότητες της ζωής, είχε οπωσδήποτε μεγάλη σημασία για την επιβίωση των απογόνων. Η εξέλιξη, επομένως, διαμόρφωσε τη γυναικεία ψυχολογία έτσι ώστε να παρακολουθεί, να εντοπίζει και να προτιμά, συντρόφους των οποίων η συμπεριφορά δείχνει προθυμία για γονική επένδυση. Η μυώδης σωματική διάπλαση ενός υποψήφιου συντρόφου δείχνει ότι διαθέτει τη δυνατότητα -σήμερα, κυρίως, το μεγάλο πορτοφόλι- αλλά το ερώτημα είναι αν έχει την προθυμία. Τι σηματοδοτεί ο καλοπροαίρετος σεξισμός, όπως το άνοιγμα μιας πόρτας αυτοκινήτου ή η προσφορά μιας μπλούζας όταν κάνει κρύο ή μια επιλεκτική ευγένεια; Eίναι σημάδια ότι ο άντρας έχει την διάθεση να επενδύσει στη δημιουργία οικογένειας. Στην πραγματικότητα, η διαδικασία της ερωτοτροπίας κατά την οποία η γυναίκα είναι η δύσκολη μέχρι που κάποια στιγμή που θα πει το «Ναι», είναι ένα τεστ για το πόσο πρόθυμος είναι ένας άνδρας να δώσει προτεραιότητα στη συγκεκριμένη γυναίκα και να δεσμευτεί σε αυτήν.
Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2018 ζήτησε από περίπου 700 γυναίκες, ηλικίας από 18-73 ετών να διαβάσουν το προφίλ ανδρών που θα μπορούσαν να περιγραφούν ως καλοπροαίρετα σεξιστικές. Στη συνέχεια, ζητήθηκε από τις συμμετέχουσες να αξιολογήσουν την ελκυστικότητα του άνδρα, την προθυμία του για προστασία και δέσμευση, καθώς και την πιθανότητά του να είναι πατροναριστικός. Το συμπέρασμα ήταν ότι οι γυναίκες αντιλαμβάνονταν τους καλοπροαίρετους σεξιστές και καταλάβαιναν επίσης ότι είναι πιο χειριστικοί και πιο πιθανό να τις υπονομεύσουν ως συντρόφους. Παρά αυτές τις πιθανές παγίδες, διαπιστώθηκε ότι οι γυναίκες θεωρούσαν τους άνδρες αυτούς πιο ελκυστικούς. Γιατί; Οι γυναίκες είπαν ότι είναι πιο πιθανό να παρέχουν προστασία και δέσμευση.
Οι ερευνητές αναρωτήθηκαν εάν τα ευρήματα ίσχυαν μόνο για τις γυναίκες που ακολουθούσαν τους παλιομοδίτικούς ρόλους των φύλων. Έτσι εξέτασαν το βαθμό φεμινισμού των συμμετεχουσών με ένα ευρέως χρησιμοποιούμενο ερωτηματολόγιο που μετρά τις φεμινιστικές απόψεις και στάσεις. Για παράδειγμα, ζητήθηκε από τις γυναίκες να υποδείξουν το επίπεδο συμφωνίας τους με δηλώσεις όπως «μια γυναίκα δεν πρέπει να αφήνει τη γέννηση και την ανατροφή των παιδιών να εμποδίζουν μια καριέρα, αν το θέλει», κλπ. Διαπιστώθηκε ότι οι ισχυρές φεμινίστριες αξιολόγησαν τους πατροναριστικούς άνδρες ως πιο υπονομευτικούς από τις παραδοσιακές γυναίκες αλλά ακόμη και αυτές έβρισκαν τους ιππότες πιο ελκυστικούς. Ακόμα και οι ένθερμες φεμινίστριες προτιμούσαν έναν ιπποτικό σύντροφο μάλλον γιατί τα μειονεκτήματα του πατροναρισμού αντισταθμίζονται από την προθυμία του να επενδύσει και να δεσμευτεί. Στη σημερινή εποχή των σφοδρών σχέσεων μεταξύ των δύο φύλων, τα ευρήματα αυτά μπορούν να καθησυχάσουν τις γυναίκες που έχουν σύγχυση σχετικά με το πώς πρέπει να αισθάνονται απέναντι στους «ιππότες». Επίσης, μπορούν να καθησυχάσουν τους καλοπροαίρετους άνδρες που αναρωτιούνται μήπως πρέπει να αλλάξουν συμπεριφορά προς τις γυναίκες.
Παραμένουν πάντως ορισμένα ενδιαφέροντα ερωτήματα: o καλοπροαίρετος σεξισμός υπονομεύει πάντα τις γυναίκες; Ένας άνδρας που είναι υπερβολικά εξυπηρετικός προς μια γυναίκα συνάδελφό του μπορεί πράγματι να την βλάπτει, προβάλλοντας τη δική του επαγγελματική ικανότητα. Από την άλλη πλευρά όμως, είναι δύσκολο να δει κανείς κάτι κακό όταν o άντρας βοηθάει τη γυναίκα να μετακινήσει βαριά έπιπλα στο σπίτι. Η κατανόηση αυτών των αποχρώσεων μπορεί να επιτρέψει να μειωθούν οι αρνητικές συνέπειες του καλοπροαίρετου σεξισμού που έχουν στο μυαλό τους οι γυναίκες χωρίς να απορρίπτουν τα καλά που προκύπτουν από αυτή τη συμπεριφορά ή ακόμα και αυτά που απλά συμφέρουν.
