Το αλάτι (χλωριούχο νάτριο) είναι απαραίτητο για τη ζωή, αλλά στις σύγχρονες δυτικές διατροφές το καταναλώνουμε σε υπερβολική ποσότητα. Η μέση πρόσληψη αλατιού στην Ελλάδα και σε πολλές άλλες χώρες ξεπερνά τα 9 γραμμάρια την ημέρα, ενώ ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συνιστά ανώτατο όριο τα 5 γραμμάρια (περίπου ένα κουταλάκι του γλυκού).
Η υπερβολική κατανάλωση αλατιού αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους διατροφικούς παράγοντες που ανεβάζουν την αρτηριακή πίεση, ιδιαίτερα σε άτομα που είναι «ευαίσθητα στο αλάτι» –δηλαδή, εκείνα των οποίων η πίεση αυξάνεται ή μειώνεται πάνω από 10% ανάλογα με την ποσότητα αλατιού που προσλαμβάνουν.
Πώς ακριβώς το αλάτι ανεβάζει την πίεση; Το νάτριο (το 40% του αλατιού) έχει την ιδιότητα να συγκρατεί νερό. Όταν τρώμε πολύ αλάτι, ο όγκος του αίματος αυξάνεται, η καρδιά σπρώχνει πιο δυνατά και τα αιμοφόρα αγγεία δέχονται μεγαλύτερη πίεση.
Αλλά υπάρχει και ένα δεύτερο, εξίσου σημαντικό σκέλος, η αντίδραση των ίδιων των αγγείων. Ιδανικά, όταν ανεβαίνει ο όγκος του αίματος, τα αγγεία θα έπρεπε να χαλαρώνουν και να διαστέλλονται για να φιλοξενήσουν το επιπλέον υγρό. Σε πολλά άτομα, όμως, αυτή η χαλάρωση δεν συμβαίνει -τα αγγεία παραμένουν δύσκαμπτα, με αποτέλεσμα η πίεση να εκτοξεύεται. Μακροπρόθεσμα, η παρατεταμένη υπέρταση οδηγεί σε αγγειακή αναδιαμόρφωση (τα τοιχώματα σκληραίνουν), ενδοθηλιακή δυσλειτουργία (μειώνεται το μονοξείδιο του αζώτου που χαλαρώνει τα αγγεία) και αυξημένο κίνδυνο για εμφράγματα, εγκεφαλικά και θρόμβους.
Το κλειδί, ωστόσο, δεν είναι μόνο να κόψουμε το αλάτι. Εξίσου σημαντική είναι η πρόσληψη καλίου. Το κάλιο δρα ως φυσικός αντίπαλος του νατρίου. Βοηθά τα νεφρά να αποβάλουν το επιπλέον νάτριο στα ούρα και συμβάλλει στη χαλάρωση των αγγειακών τοιχωμάτων. Η σχέση μεταξύ των δύο μετάλλων -γνωστή ως αναλογία νατρίου προς κάλιο (Na:K)- είναι ίσως πιο καθοριστική για την πίεση από την απόλυτη ποσότητα του αλατιού. Στη δυτική διατροφή η αναλογία αυτή είναι ανεστραμμένη. Καταναλώνουμε πολύ νάτριο και ελάχιστο κάλιο, ενώ σε παραδοσιακούς πληθυσμούς όπως οι Yanomami του Αμαζονίου (που έχουν πίεση 95/63 mmHg και δεν την βλέπουν να ανεβαίνει με την ηλικία) συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.
Τροφές πλούσιες σε κάλιο όπως φρούτα (μπανάνες, βερίκοκα, δαμάσκηνα, εσπεριδοειδή), λαχανικά (ντομάτες, σπανάκι, πατάτες), όσπρια, ξηροί καρποί και ψάρια, μπορούν να ρίξουν την πίεση σημαντικά. Η φημισμένη μελέτη DASH απέδειξε ήδη πριν από 20 χρόνια ότι μια διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες, μαγνήσιο, ασβέστιο και κάλιο, σε συνδυασμό με περιορισμό νατρίου, μειώνει τη συστολική πίεση έως και 11 mmHg στους υπερτασικούς.
Υπάρχει μια προειδοποίηση. Το κάλιο είναι σωτήριο για τα υγιή άτομα, αλλά μπορεί να γίνει επικίνδυνο για όσους πάσχουν από σοβαρή νεφρική νόσο, καθώς τα νεφρά δεν μπορούν να το αποβάλουν και η υπερβολική συγκέντρωσή του στο αίμα μπορεί να προκαλέσει καρδιακή ανακοπή. Αντίθετα, μια υγιής μείωση αλατιού είναι ασφαλής. Ο οργανισμός προσαρμόζεται γρήγορα, εκκρίνοντας ελάχιστο νάτριο στον ιδρώτα και στα ούρα. Μόνο σε περιπτώσεις βαριάς ασθένειας (διάρροια, εμετός) η απώλεια αλατιού μπορεί να γίνει κρίσιμη.
Γιατί το αλάτι δεν είναι ίδιο για όλους
Τα τελευταία χρόνια, μια σειρά από μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες έχουν φέρει στο φως μια εντυπωσιακή διαφορά μεταξύ των δύο φύλων. Οι γυναίκες είναι σημαντικά πιο ευαίσθητες στο αλάτι σε σχέση με τους άνδρες. Η διαπίστωση αυτή προέρχεται από έρευνες σε Κίνα, ΗΠΑ, Γαλλία, Ισπανία και Μεξικό, και φαίνεται να είναι ανεξάρτητη από εθνότητα -αν και τα άτομα αφροαμερικανικής καταγωγής εμφανίζουν τη μεγαλύτερη ευαισθησία (έως 70%), ανεξαρτήτως φύλου. Τι σημαίνει πρακτικά αυτό; Ότι για την ίδια ποσότητα αλατιού, η αρτηριακή πίεση μιας γυναίκας ανεβαίνει περισσότερο από ό,τι ενός άνδρα. Και αντίστροφα, όταν μια γυναίκα μειώσει το αλάτι, η πίεσή της πέφτει πιο δραστικά.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Ερευνητές, όπως ο Δρ. Eric Belin de Chantemele από το Augusta University, έχουν εστιάσει σε μια βασική ορμόνη, την αλδοστερόνη. Η αλδοστερόνη παράγεται από τα επινεφρίδια και ρυθμίζει την ισορροπία νερού-αλατιού. Σε φυσιολογικές συνθήκες, όταν τρώμε πολύ αλάτι, τα επίπεδα αλδοστερόνης πέφτουν και αυτό είναι καλό, γιατί προστατεύει τα αγγεία. Στα αρσενικά ποντίκια (και πιθανώς στους άνδρες) αυτό συμβαίνει ομαλά. Στα θηλυκά, όμως, η αλδοστερόνη μειώνεται πολύ λιγότερο ή και καθόλου ως απόκριση στο υπερβολικό αλάτι. Η παρατεταμένα υψηλή αλδοστερόνη προκαλεί φλεγμονή, κάνει τα αγγεία δύσκαμπτα και ουλωμένα, και εμποδίζει την απαραίτητη αγγειοδιαστολή. Με απλά λόγια, στα θηλυκά, το αλάτι «μπλοκάρει» τον μηχανισμό χαλάρωσης των αγγείων, με αποτέλεσμα η πίεση να ανεβαίνει ακόμη πιο απότομα.
Γιατί η φύση «σχεδίασε» τις γυναίκες έτσι; Η πιθανότερη εξήγηση σχετίζεται με την εγκυμοσύνη. Κατά τη διάρκεια της κύησης, μια γυναίκα πρέπει να διπλασιάσει τον όγκο υγρών της για να υποστηρίξει το έμβρυο. Χρειάζεται, επομένως, να συγκρατεί περισσότερο νάτριο και νερό -αυτό εξυπηρετείται από υψηλότερα επίπεδα αλδοστερόνης και μεγαλύτερη ευαισθησία στο αλάτι.
Ο Chantemele λέει ότι το όριο για την υπέρταση ίσως θα έπρεπε να είναι χαμηλότερο για τις γυναίκες. Ενώ οι τρέχουσες κατευθυντήριες γραμμές ορίζουν τα ίδια φυσιολογικά όρια (π.χ. <120/80 mmHg) και για τα δύο φύλα, οι γυναίκες εμφανίζουν βλάβες σε χαμηλότερες πιέσεις από τους άνδρες. Αυτό σημαίνει ότι πολλές γυναίκες με πίεση που θεωρείται «οριακή» για τους άνδρες μπορεί στην πραγματικότητα να βρίσκονται ήδη σε κίνδυνο.
Η υπέρταση δεν είναι αναπόφευκτη συνέπεια της γήρανσης. Είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα σύγχρονων διατροφικών συνηθειών. Η κατανόηση της λεπτής ισορροπίας νατρίου-καλίου, σε συνδυασμό με τη γνώση ότι οι γυναίκες είναι φυσιολογικά πιο ευαίσθητες στο αλάτι, μας επιτρέπει να κάνουμε στοχευμένες, αποτελεσματικές αλλαγές. Λιγότερο αλάτι, περισσότερο κάλιο, και ειδική φροντίδα στο γυναικείο πληθυσμό -αυτά είναι τα τρία βήματα για μια υγιή αρτηριακή πίεση, σε κάθε ηλικία.
