Όταν σκεφτόμαστε την ηλιοπροστασία, το μυαλό μας πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στο δέρμα -στο αντηλιακό, στο μαύρισμα, στις ρυτίδες. Σπάνια σκεφτόμαστε τα μάτια μας. Κι όμως, τα μάτια είναι το μόνο όργανο του σώματός μας που εκθέτει ζωντανό, λειτουργικό ιστό απευθείας στο φως -χωρίς το προστατευτικό στρώμα κερατίνης που έχει το δέρμα. Το δέρμα που βλάπτεται μπορεί να ανανεωθεί, να αποφολιδωθεί, να αντικατασταθεί κατά ένα μέρος. Ο φακός του ματιού, ο αμφιβληστροειδής, δεν έχουν αυτή την πολυτέλεια. Οι βλάβες που συσσωρεύονται εκεί χρόνο με τον χρόνο είναι, ως επί το πλείστον, μόνιμες.
Πώς φτάνει το φως στο μάτι
Το φως εισέρχεται στο μάτι μέσα από τον κερατοειδή -τον διαφανή «θόλο» στο μπροστινό μέρος του ματιού- διαπερνά το υδατοειδές υγρό, περνά μέσα από τον φακό, και τελικά προσπίπτει στον αμφιβληστροειδή, στο πίσω μέρος του ματιού, όπου μετατρέπεται σε νευρικό σήμα. Σε αυτή τη διαδρομή, κάθε δομή απορροφά ένα μέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας λειτουργώντας, ουσιαστικά, ως φυσικό φίλτρο: Ο κερατοειδής απορροφά το μεγαλύτερο μέρος της UVB και ο φακός απορροφά το μεγαλύτερο μέρος της εναπομένουσας UVA. Ο αμφιβληστροειδής δέχεται κυρίως ορατό φως υψηλής ενέργειας (το λεγόμενο «μπλε φως») και ελάχιστη υπολειπόμενη UV. Αυτό το σύστημα φιλτραρίσματος είναι αποτελεσματικό, αλλά όχι αλώβητο. Κάθε δομή που απορροφά ακτινοβολία υφίσταται βαθμιαία φθορά.
Αξίζει να αναφερθεί και μια οξεία, άμεση βλάβη: η φωτοκερατίτιδα που ουσιαστικά είναι ένα «ηλιακό έγκαυμα» του κερατοειδούς. Συμβαίνει όταν τα μάτια εκτίθενται σε έντονη UVB ακτινοβολία μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, συνήθως μέσω ανάκλασης -από χιόνι (η κλασική «χιονοτυφλία» των ορειβατών και σκιέρ), από νερό, ή από άμμο σε παραλία με δυνατό ήλιο. Τα συμπτώματα εμφανίζονται με καθυστέρηση μερικών ωρών. Έντονος πόνος, αίσθηση ξένου σώματος στο μάτι, υπερβολική δακρύρροια, φωτοφοβία και προσωρινή θόλωση της όρασης. Είναι ιδιαίτερα οδυνηρή, αλλά πλήρως αναστρέψιμη μέσα σε λίγες ημέρες.
Χρόνιες επιπτώσεις
Πιο ύπουλες είναι οι χρόνιες επιπτώσεις. Η UV ακτινοβολία -κυρίως η UVB, αλλά σε μικρότερο βαθμό και η UVA- προκαλεί σωρευτικές βλάβες που γίνονται αντιληπτές δεκαετίες αργότερα.
Καταρράκτης. Ο καταρράκτης, η σταδιακή θόλωση του φακού του ματιού, είναι η συχνότερη αιτία τύφλωσης παγκοσμίως. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υπολογίζει ότι περίπου 900.000 άνθρωποι έχουν χάσει την όρασή τους εξαιτίας του, με την UV έκθεση να αποτελεί έναν από τους βασικότερους τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου. Η εξήγηση είναι ενδιαφέρουσα: ο φακός αποτελείται κυρίως από εξειδικευμένες πρωτεΐνες, τις κρυσταλλίνες, οι οποίες είναι διατεταγμένες με εξαιρετική ακρίβεια ώστε να παραμένει ο φακός διαφανής. Η χρόνια έκθεση σε UV προκαλεί οξειδωτικό στρες που αλλοιώνει σταδιακά αυτές τις πρωτεΐνες -παρόμοια διαδικασία με αυτή που «μαγειρεύει» το ασπράδι ενός αυγού, μετατρέποντάς το από διαφανές σε αδιαφανές. Συγκεκριμένα, η UV έκθεση συνδέεται ιδιαίτερα με τον λεγόμενο φλοιώδη καταρράκτη (cortical cataract), έναν από τους τρεις βασικούς ανατομικούς τύπους της πάθησης.
Πτερύγιο. Το πτερύγιο (pterygium) είναι μια άλλη πάθηση που συνδέεται άμεσα με τη χρόνια UV έκθεση. Πρόκειται για ανάπτυξη ινώδους ιστού του επιπεφυκότα πάνω στον κερατοειδή -μια τριγωνική, σαρκώδη μεμβράνη που, αν αφεθεί χωρίς παρακολούθηση, μπορεί να επεκταθεί μέχρι να καλύψει την κόρη, μειώνοντας σοβαρά την όραση και προκαλώντας αστιγματισμό λόγω παραμόρφωσης της επιφάνειας του κερατοειδούς. Η πάθηση είναι συχνή σε ανθρώπους που εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους -αγρότες, ψαράδες, οικοδόμους- και ονομάζεται μερικές φορές «μάτι του σέρφερ», λόγω της αυξημένης επίπτωσης σε όσους περνούν πολλές ώρες κοντά σε νερό.
Εκφύλιση ωχράς κηλίδας. Ίσως η πιο ανησυχητική σύνδεση είναι αυτή της UV ακτινοβολίας με την εκφύλιση της ωχράς κηλίδας. Η ωχρά κηλίδα είναι το κέντρο του αμφιβληστροειδούς, υπεύθυνη για την οξεία, κεντρική όραση -αυτή που χρησιμοποιούμε για να διαβάσουμε, να αναγνωρίσουμε πρόσωπα, να οδηγήσουμε. Η εκφύλισή της αποτελεί την κύρια αιτία μόνιμης απώλειας όρασης σε άτομα άνω των 50 ετών στον δυτικό κόσμο. Πρόκειται για πολυπαραγοντική νόσο -η γενετική προδιάθεση, το κάπνισμα και η ηλικία παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ωστόσο, η σωρευτική έκθεση σε UV ακτινοβολία αλλά και σε ορατό φως υψηλής ενέργειας (το λεγόμενο «μπλε φως», στο φάσμα 400–450 nm) θεωρείται ότι επιταχύνει την οξειδωτική φθορά των φωτοϋποδοχέων και του μελάγχρου επιθηλίου του αμφιβληστροειδούς -δύο δομές κρίσιμες για τη μακροχρόνια υγεία της κεντρικής όρασης.
Ενδοφθάλμιο μελάνωμα. Ακόμα πιο σπάνια, αλλά εξαιρετικά επικίνδυνη πάθηση, είναι το ενδοφθάλμιο μελάνωμα -μια μορφή καρκίνου που αναπτύσσεται στα μελανοκύτταρα του ραγοειδή χιτώνα, του μεσαίου στρώματος του ματιού. Είναι ο πιο συχνός πρωτοπαθής ενδοφθάλμιος καρκίνος στους ενήλικες, και η χρόνια UV έκθεση θεωρείται σημαντικός παράγοντας κινδύνου, παράλληλα με το ανοιχτόχρωμο χρώμα ίριδας και τη γενετική προδιάθεση.
Πώς να προστατευτείτε
Η προστασία των ματιών είναι απλή, αλλά απαιτεί προσοχή σε λεπτομέρειες που συχνά αγνοούνται. Η πιστοποίηση των γυαλιών μετράει, όχι το χρώμα. Το σκούρο χρώμα ενός φακού δεν εγγυάται καμία προστασία από UV -μετράει μόνο πόσο φως μειώνει στη φωτεινότητα. Στην πραγματικότητα, σκούροι φακοί χωρίς UV φίλτρο μπορεί να είναι πιο επικίνδυνοι από το να μη φοράτε καθόλου γυαλιά. Η μειωμένη φωτεινότητα κάνει την κόρη να διαστέλλεται, επιτρέποντας να εισέλθει περισσότερη UV ακτινοβολία στο εσωτερικό του ματιού. Αυτό που πραγματικά μετράει είναι η ένδειξη UV400, που σημαίνει αποκλεισμό σχεδόν του 100% της ακτινοβολίας έως τα 400 nm -καλύπτοντας πλήρως τόσο UVA όσο και UVB.
Σημειώστε ότι polarized δεν σημαίνει UV protected. Πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές ιδιότητες. Οι πολωμένοι φακοί των γυαλιών μειώνουν τη θάμβωση από ανακλάσεις (π.χ. σε νερό ή ασφαλτο) -είναι εξαιρετικά χρήσιμοι για οδήγηση ή ψάρεμα, αλλά δεν εγγυώνται από μόνοι τους προστασία από UV. Ελέγχετε πάντα ξεχωριστά και τις δύο ενδείξεις στη συσκευασία ή την ετικέτα.
Το μέγεθος έχει σημασία. Μεγαλύτεροι, περιμετρικοί φακοί προσφέρουν πρόσθετη προστασία, μειώνοντας σημαντικά την είσοδο πλάγιας ακτινοβολίας, ένα σημείο που τα συμβατικά, μικρά γυαλιά αφήνουν εκτεθειμένο.
Συνδυάστε με καπέλο φαρδιού γείσου. Ένα καπέλο μειώνει σημαντικά την άμεση και την ανακλώμενη από το έδαφος ακτινοβολία που φτάνει στα μάτια -σε συνδυασμό με τα γυαλιά, η προστασία γίνεται ουσιαστικά ολοκληρωμένη.
