Κετογονική δίαιτα: Υπάρχουν παρενέργειες;

Η κετογονική δίαιτα είναι από τις πιο συζητημένες διατροφικές παρεμβάσεις της εποχής μας, και η νέα μελέτη του εργαστηρίου Friedman στο Rockefeller University έρχεται να εξηγήσει γιατί η επιστημονική βιβλιογραφία μοιάζει τόσο αντιφατική. Η απάντηση που προτείνει δεν βρίσκεται μόνο στο τι τρώει κανείς, αλλά στο πόση πρωτεΐνη περιέχει η δίαιτα και σε ποιο γενετικό υπόβαθρο εφαρμόζεται.

Μια παλιά ιδέα, ένα νέο ερώτημα

Η κετογονική δίαιτα δεν είναι καινούργια. Η κλασική της μορφή (περίπου 90% λίπος, 6% πρωτεΐνη, 4% υδατάνθρακες) καθιερώθηκε το 1921 από τον Russell Wilder στην Mayo Clinic ως θεραπεία για ανθεκτική παιδική επιληψία, μετά την παρατήρηση ότι η νηστεία σταματούσε τις κρίσεις. Η λογική ήταν ότι μια δίαιτα πλούσια σε λίπος και φτωχή σε υδατάνθρακες μιμείται τη νηστεία, παράγοντας κετόνες που καταστέλλουν την υπερδιέγερση των νευρώνων. Δεκαετίες αργότερα, τη δεκαετία του 1970, ο Robert Atkins έκανε δημοφιλή μια πιο ήπια εκδοχή για απώλεια βάρους, και έκτοτε η κετογονική δίαιτα πέρασε από κύκλους ενθουσιασμού και αμφισβήτησης.

Το παράδοξο που τροφοδότησε τη νέα έρευνα είναι γνωστό σε όποιον παρακολουθεί τη βιβλιογραφία: άλλες μελέτες δείχνουν σημαντική απώλεια βάρους και βελτίωση της γλυκόζης, άλλες ελάχιστο ή κανένα όφελος. Μια κριτική αξιολόγηση του 2024 στο Foods σημείωνε ότι οι μετα-αναλύσεις υπέρ των κετογονικών διαιτών «μπορεί να οδηγήσουν σε εσφαλμένα συμπεράσματα» λόγω «πολυάριθμων μεθοδολογικών παγίδων και συγχυτικών παραγόντων», και ότι πολλές κλινικές δοκιμές δεν επιβεβαιώνουν καν αν οι συμμετέχοντες βρίσκονταν σε πραγματική κετογονική κατάσταση. Οι ερευνητές του Rockefeller υπέθεσαν ότι μια μεταβλητή που συστηματικά αγνοείται -η περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη– μπορεί να εξηγεί μέρος αυτής της ασυνέπειας.

Τι βρήκε η μελέτη του 2026

Η Zhaoyue Zhang, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο εργαστήριο του Jeffrey Friedman (του ανθρώπου που ανακάλυψε τη λεπτίνη), διαπίστωσε ότι παρόλο που όλες οι κετογονικές δίαιτες είναι υψηλές σε λίπος και χαμηλές σε υδατάνθρακες, η περιεκτικότητά τους σε πρωτεΐνη ποικίλλει σημαντικά. Δοκίμασε λοιπόν συστηματικά δίαιτες με διαφορετικές αναλογίες σε ποντίκια δύο στενά συγγενικών υποσειρών, των C57BL/6J (B6J) και C57BL/6NJ (B6NJ) , που μοιράζονται περίπου το 99,9% του γονιδιώματός τους.

Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό. Στα ποντίκια B6J, μια κετογονική δίαιτα με μόλις 5% πρωτεΐνη προκάλεσε μείωση της πρόσληψης τροφής κατά περίπου 40% μέσα σε τέσσερις εβδομάδες, μαζί με απώλεια βάρους και υπογλυκαιμία. Η ίδια δίαιτα με 10% πρωτεΐνη οδήγησε σε αυξημένη πρόσληψη τροφής και αύξηση του λίπους, μαζί με δυσανεξία στη γλυκόζη. Και οι δύο ομάδες παρήγαγαν κετόνες, άρα η κέτωση από μόνη της δεν εξηγούσε τη διαφορά. Η Zhang το περιέγραψε απλά: «Το αποτέλεσμα ήταν τόσο εντυπωσιακό».

Η συνέχεια ήταν ακόμη πιο αποκαλυπτική. Όταν η ομάδα δοκίμασε ποντίκια με έλλειψη του GDF15 – μιας ορμόνης που εκκρίνεται ως απόκριση σε κυτταρικό στρες και μειώνει την όρεξη- τα αποτελέσματα «χάθηκαν»: ακόμη και τα ποντίκια ελέγχου δεν έχασαν βάρος. Η Zhang θυμάται: «Στην αρχή πανικοβλήθηκα λίγο. Είχαμε επαναλάβει το ίδιο πείραμα πολλές φορές, και ξαφνικά δεν δούλευε». Η εξήγηση βρισκόταν στη γενετική: τα ποντίκια που δεν είχαν το γονίδιο GDF15 ανήκαν στην υποσειρά B6N, όχι στη B6J. Αυτή η τυχαία παρατήρηση οδήγησε στην ταυτοποίηση δύο γονιδίων-κλειδιών: του NNT (που προστατεύει τα κύτταρα από οξειδωτικό στρες) και του NLRP12 (που ρυθμίζει τη φλεγμονή). Τα ποντίκια B6J φέρουν μεταλλάξεις και στα δύο γονίδια, καθιστώντας τα ευάλωτα στη δίαιτα με 5% πρωτεΐνη. Όταν οι ερευνητές επανέφεραν τη λειτουργία του NNT στα B6J, τα ποντίκια έτρωγαν περισσότερο και έχαναν λιγότερο βάρος· όταν απενεργοποίησαν και τα δύο γονίδια στα B6NJ, αυτά άρχισαν να χάνουν βάρος όπως τα B6J.

Ο μηχανισμός είναι σαφής: η ανεπάρκεια NNT και NLRP12, σε συνδυασμό με τη χαμηλή πρωτεΐνη, ενεργοποιεί οξειδωτικό στρες και φλεγμονή στο ήπαρ. Αυτό αυξάνει τα επίπεδα δύο πρωτεϊνών, του GDF15 (που μειώνει την όρεξη μέσω του εγκεφάλου) και του LCN2 (που σχετίζεται με φλεγμονή), με αποτέλεσμα την καταστολή της όρεξης και την απώλεια βάρους. Η χορήγηση N-ακετυλοκυστεΐνης, ενός αντιοξειδωτικού, μείωσε τα επίπεδα GDF15 και LCN2 και περιόρισε την απώλεια βάρους. Ο Friedman και η ομάδα του δεν βρήκαν απλώς έναν ακόμη μηχανισμό· έδειξαν ότι η απώλεια βάρους στη συγκεκριμένη περίπτωση ήταν αποτέλεσμα κυτταρικού στρες και φλεγμονής, όχι μιας «μεταβολικής ευεργεσίας» με τη συνήθη έννοια.

Οι αντιπαραθέσεις που παραμένουν

Η μελέτη του Rockefeller δεν λύνει όλες τις διαφωνίες γύρω από την κετογονική δίαιτα. Πρώτον, αφορά ποντίκια, και μάλιστα μια δίαιτα με 5% πρωτεΐνη, που είναι πολύ χαμηλότερη από τις περισσότερες κετογονικές δίαιτες που δοκιμάζονται σε ανθρώπους. Οι ίδιοι οι ερευνητές προειδοποιούν ότι τα ευρήματα δεν μεταφράζονται άμεσα. Δεύτερον, ακόμη και στα ποντίκια που έχασαν βάρος, η απώλεια συνοδεύτηκε από λιπώδη διήθηση του ήπατος και σημαντική μείωση της άλιπης μάζας, συμπεριλαμβανομένου του μυός. Όπως σημειώνει η σύνοψη της μελέτης, «αλλαγές που συχνά θεωρούνται σημάδια καλύτερης μεταβολικής υγείας, όπως η απώλεια βάρους και η βελτίωση της ανοχής στη γλυκόζη, μπορεί να μην αντανακλούν πάντα μια συνολική βελτίωση της υγείας».

Σε κλινικό επίπεδο, η εικόνα παραμένει αμφιλεγόμενη. Μια ανασκόπηση του 2026 στο Cardiology in Review καταλήγει ότι «δεν υπάρχει συναίνεση για τις μακροπρόθεσμες επιδράσεις και το καρδιαγγειακό προφίλ ασφάλειας» της κετογονικής δίαιτας.

Μια υποανάλυση της προοπτικής μελέτης CARDIA βρήκε ότι η εξέλιξη της στεφανιαίας νόσου, όπως μετρήθηκε με ασβέστωση των στεφανιαίων αρτηριών, ήταν πιο έντονη σε άτομα με χαμηλή πρόσληψη υδατανθράκων -ιδιαίτερα όταν οι θερμίδες προέρχονταν από ζωικές πηγές αντί για φυτικές. Άλλες μελέτες βρήκαν συσχέτιση με τη συνολική θνησιμότητα, αλλά όχι με την καρδιαγγειακή θνησιμότητα, και μια συσχέτιση μεταξύ ζωικής κετογονικής δίαιτας και θνησιμότητας σε άτομα που είχαν ήδη υποστεί έμφραγμα.

Από την άλλη, μια ανασκόπηση του 2025 υποστηρίζει ότι η δίαιτα «δεν μπορεί πλέον να θεωρείται ‘μόδα’ με παρενέργειες όπως εξασθενημένη νεφρική λειτουργία ή αυξημένο κίνδυνο καρδιοπάθειας». Η διαφωνία, με άλλα λόγια, δεν έχει κλείσει.

Τι πιστεύουμε σήμερα

Η μελέτη των Zhang, Friedman και συνεργατών προσθέτει ένα κρίσιμο κομμάτι στο παζλ: η απόκριση σε μια κετογονική δίαιτα δεν εξαρτάται μόνο από τις μακροθρεπτικές αναλογίες, αλλά και από τη γενετική σύσταση του οργανισμού και τη συγκεκριμένη περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη. Αυτό εξηγεί, τουλάχιστον εν μέρει, γιατί οι κλινικές δοκιμές δίνουν αντιφατικά αποτελέσματα: οι πληθυσμοί διαφέρουν γενετικά, και οι δίαιτες που δοκιμάζονται διαφέρουν σε πρωτεΐνη χωρίς να το καταγράφουν πάντα. Η πρακτική συνέπεια είναι ότι οι μελλοντικές δοκιμές θα πρέπει να καταγράφουν και να ελέγχουν την πρωτεΐνη και να λαμβάνουν υπόψη γενετικές διαφορές μεταξύ των συμμετεχόντων.

Και υπάρχει ένα ευρύτερο μήνυμα. Η απώλεια βάρους σε αυτή τη μελέτη δεν ήταν «καλή» επειδή ήταν απώλεια βάρους· ήταν το αποτέλεσμα στρες και φλεγμονής στο ήπαρ, και συνοδεύτηκε από λιπώδη ήπαρ και απώλεια μυός. Αυτό μας υπενθυμίζει ότι οι δείκτες που συνήθως θεωρούμε επιτυχία – λιγότερα κιλά, καλύτερη γλυκόζη- μπορεί να κρύβουν μια διαφορετική βιολογική ιστορία. Το ερώτημα δεν είναι μόνο «αν χάνει κανείς βάρος με την κετογονική δίαιτα», αλλά «με ποιο τίμημα, και σε ποιον». Η γενετική προδιάθεση, η σύσταση της δίαιτας και η ποιότητα της απώλειας βάρους είναι οι τρεις άξονες που θα καθορίσουν την απάντηση.

Βιβλιογραφία

  1. Zhang, Z., Moura-Assis, A., Liu, S., et al. (2026). Macronutrient composition and genetic background determine the response to a ketogenic diet in mice. Cell Metabolism, S1550-4131(26)00454-7. https://doi.org/10.1016/j.cmet.2026.10.017
  2. Wilder, R. M. (1921). The effect of ketonemia on the course of epilepsy. Mayo Clinic Bulletin, 2, 307–308.
  3. Hunter, N., Czina, L., Murányi, E., Németh, B., Varjas, T., & Szendi, K. (2024). Is a Meta-Analysis of Clinical Trial Outcomes for Ketogenic Diets Justifiable? A Critical Assessment Based on Systematic Research. Foods, 13(20), 3219. https://doi.org/10.3390/foods13203219
  4. Kusayev, J., Weininger, D., Frishman, W. H., & Aronow, W. S. (2026). Low-Carbohydrate/Ketogenic Diet and Coronary Artery Disease: A Brief Review of the Limited Evidence Between Them. Cardiology in Review, 34(1), 53–56. https://doi.org/10.1097/CRD.0000000000000652
  5. (2025). Myths and Facts Regarding Low-Carbohydrate Diets. Stanford Healthcare.
  6. (2026). Low-Carbohydrate/Ketogenic Diet and Coronary Artery Disease. Cardiology in Review (σύνοψη των ευρημάτων CARDIA).

Δείτε επίσης