Φίλτρα νερού και μικροπλαστικά: Τι πρέπει να ξέρετε

06/11/2026

Το παρακάτω κείμενο γράφτηκε από τη τεχνητή νοημοσύνη (Claude).

Φανταστείτε μια καράφα με φίλτρο στο ράφι του ψυγείου. Το νερό που βγαίνει από αυτήν δεν μυρίζει χλώριο και φαίνεται πιο καθαρό. Το κάρτριτζ όμως μένει υγρό για εβδομάδες, και το νερό της βρύσης περνά κάθε μέρα μέσα από ένα σφουγγάρι από άνθρακα. Το αν αυτό κάνει καλό ή κακό εξαρτάται από δύο πράγματα, από το τι ακριβώς κάνει ο άνθρακας και από το πώς τον φροντίζετε.

Ο ενεργός άνθρακας δεν λειτουργεί σαν κόσκινο. Είναι ένα υλικό γεμάτο μικροσκοπικούς πόρους, και ορισμένες ουσίες του νερού κολλούν πάνω στην επιφάνειά τους. Η διαδικασία λέγεται προσρόφηση. Έτσι κρατά το χλώριο, τη γεύση, τη μυρωδιά και μέρος των οργανικών ουσιών. Δεν κρατά όμως νιτρικά ούτε σίδηρο. Επειδή η επιφάνεια γεμίζει, το φίλτρο έχει όριο χωρητικότητας. Όταν το φτάσει, σταματά να δουλεύει χωρίς να σας το πει.

Πώς ένα φίλτρο μπορεί να χειροτερέψει το νερό

Το χλώριο της βρύσης υπάρχει για λόγο, κρατά τα μικρόβια χαμηλά όσο το νερό ταξιδεύει στους σωλήνες. Όταν το φίλτρο το αφαιρεί, αφαιρεί και αυτή την προστασία. Οι πόροι του άνθρακα δίνουν στα βακτήρια επιφάνεια για να κολλήσουν, και τα οργανικά υπολείμματα τους δίνουν τροφή. Έτσι μπορεί να σχηματιστεί βιοφιλμ, ένα λεπτό στρώμα μικροβίων πάνω στο υλικό. Αυτή είναι η ιδέα. Οι μετρήσεις τη στηρίζουν.

Το 1996 ο Daschner και οι συνεργάτες του στη Γερμανία δοκίμασαν φίλτρα της Brita σε σπίτια και σε δύο εργαστήρια. Σε 24 από τα 34 φίλτρα των σπιτιών τα βακτήρια του φιλτραρισμένου νερού αυξήθηκαν, έως 6.000 αποικίες ανά χιλιοστόλιτρο. Σε 4 από τα 6 φίλτρα του εργαστηρίου, το φρέσκο φιλτραρισμένο νερό είχε περισσότερα βακτήρια από της βρύσης μετά από περίπου μία εβδομάδα χρήσης, είτε σε θερμοκρασία δωματίου είτε στους 4 °C. Σε μερικές περιπτώσεις τα βακτήρια ήταν 10.000 φορές περισσότερα. Σε 5 από 13 καινούργια φίλτρα φαρμακείου, το υλικό είχε ήδη βακτήρια ή μύκητες. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι αυτό υποδεικνύει ανάπτυξη ή βιοφιλμ μέσα στο φίλτρο.

Η μελέτη έχει όρια. Αφορά μία μάρκα και φίλτρα που κυκλοφορούσαν στη Γερμανία πριν από 30 χρόνια. Ο πρόεδρος της εταιρείας, Charles Couric, απάντησε τότε ότι αυτά τα ευρήματα δεν αντιπροσωπεύουν τις συνθήκες των ΗΠΑ. Και η μελέτη μέτρησε βακτήρια, όχι ασθένειες.

Πόσο ανησυχητικός είναι λοιπόν ένας τέτοιος αριθμός; Τα βακτήρια που μετρά η μέθοδος λέγονται ετερότροφα (heterotrophic plate count, HPC) και ως επί το πλείστον δεν προκαλούν νόσο. Μια ανασκόπηση του 2004 των Allen, Edberg και Reasoner δεν βρήκε κλινικά στοιχεία ότι τα υψηλά επίπεδα αυξάνουν τον κίνδυνο για κάποια ομάδα πληθυσμού. Η έκθεση του ΠΟΥ του 2003, που βγήκε από συνάντηση 32 ειδικών, επισημαίνει ανησυχία μόνο για άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό, και μόνο αν η έκθεση είναι υπερβολική. Αξίζει να ξέρετε ότι το συνέδριο γύρω από την έκθεση συνδιοργανώθηκε με την NSF International, έναν οργανισμό που πιστοποιεί φίλτρα.

Η εικόνα είναι λοιπόν μικτή. Για έναν υγιή ενήλικα δεν έχει αποδειχθεί ότι τα βακτήρια ενός φίλτρου προκαλούν ασθένεια. Για έναν άνθρωπο με εξασθενημένο ανοσοποιητικό αλλάζει. Σε μια επιστολή του ο ίδιος ο Daschner συνέστησε για ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς να μη χρησιμοποιούνται οικιακά φίλτρα, ή να βράζεται το φιλτραρισμένο νερό.

Τι δείχνουν πιο πρόσφατες δοκιμές

Μια δοκιμή της εταιρείας ConsumerLab το 2020 φίλτραρε με καράφες νερό βρύσης που είχε 33,5 σωματίδια μικροπλαστικών ανά λίτρο. Η μία καράφα τα αφαίρεσε όλα, δύο τα μείωσαν κατά 80% και 36%, και μία τα ανέβασε στα 437,4 ανά λίτρο, δηλαδή 1.206% περισσότερα. Και μετά από επιπλέον εκπλύσεις συνέχισε να προσθέτει, λιγότερο. Τα στοιχεία προέρχονται από δελτίο της ίδιας της εταιρείας. Δεν βρήκα δημοσίευση σε περιοδικό με κριτές, ούτε πλήρη στοιχεία για το πόσες και ποιες καράφες δοκιμάστηκαν. Η δοκιμή υποδεικνύει ότι μια καράφα μπορεί να προσθέσει πλαστικό αντί να το αφαιρέσει, χωρίς να λέει με βεβαιότητα ποια.

Μια καναδική μελέτη του 2024 στο περιοδικό Frontiers in Environmental Chemistry πέρασε από πέντε μάρκες καραφών έως 160 λίτρα νερού από δύο βρύσες του Κεμπέκ, και μέτρησε 75 ουσίες PFAS. Δεν έψαχνε βακτήρια, δείχνει όμως το ίδιο μοτίβο, ότι τα φίλτρα φθείρονται αθόρυβα και μερικά αποδίδουν ουσίες. Το Brita Elite αφαιρούσε το 36% των PFAS στα πρώτα 20 λίτρα και το 8% στα 160 με το νερό της μίας βρύσης, και 76% και 39% με το νερό της άλλης. Σε ένα φίλτρο ZeroWater το νερό έγινε όξινο, με pH από 6,03 σε 2,67 μετά από 80 λίτρα, επειδή η ρητίνη είχε εξαντληθεί, κάτι που οι οδηγίες της εταιρείας λένε ότι σημαίνει αλλαγή φίλτρου. Σε ένα φίλτρο Aquagear ανέβηκαν τα θειικά, αλλά έμειναν κάτω από το όριο των 250 mg/L της αμερικανικής EPA. Σε δοκιμή σε σπίτι, ένα φίλτρο βούλωσε και δεν έφτασε ποτέ τα 160 λίτρα.

Πώς το κάνετε σωστά

Κρατήστε τρία πράγματα. Πρώτον, μέτρο είναι η χωρητικότητα και όχι ο χρόνος. Οι καράφες της καναδικής μελέτης είχαν ονομαστική διάρκεια από 76 ή 151 λίτρα (ZeroWater), 151 λίτρα (Brita Standard) έως 454 λίτρα (Brita Elite, Aquagear). Με 2 λίτρα την ημέρα, τα 151 λίτρα τελειώνουν σε περίπου 75 ημέρες, δηλαδή σε λιγότερο από τρεις μήνες. Αλλάζετε το κάρτριτζ όποιο όριο έρθει πρώτο, λίτρα ή μήνες, όπως το γράφει ο κατασκευαστής.

Δεύτερον, ζητήστε πιστοποίηση για αυτό που θέλετε να αφαιρέσετε. Τα πρότυπα NSF/ANSI 53 και 58, για φίλτρα με επιπτώσεις στην υγεία και για αντίστροφη όσμωση αντίστοιχα, πιστοποιούν μείωση συγκεκριμένων ουσιών και ασφάλεια υλικών. Δεν έχω βρει ότι ελέγχουν αν το φίλτρο αναπτύσσει βακτήρια, γι’ αυτό η πιστοποίηση δεν αρκεί για να το αφήσετε χωρίς συντήρηση.

Τρίτον, φιλτραρισμένο νερό δεν αφήνετε να στέκεται. Επειδή το χλώριο έφυγε, η προστασία έφυγε μαζί του, και στη μελέτη του Daschner η ψύχρανση στους 4 °C δεν απέτρεψε την αύξηση των βακτηρίων. Δεν βρήκα μελέτη που να ορίζει πόσες ημέρες είναι ασφαλές, οπότε το «λίγες ημέρες και καθαρό δοχείο» είναι λογική που βγαίνει από την ιδέα του βιοφιλμ και όχι μετρημένος κανόνας.

Ας δούμε και το πλαίσιο. Η βρύση στην Ελλάδα ελέγχεται με βάση την ευρωπαϊκή οδηγία 2020/2184, που από τις 12 Ιανουαρίου 2026 έχει υποχρεωτικά όρια και για PFAS. Το φίλτρο δεν είναι λοιπόν αναγκαίο για να πιείτε νερό. Είναι επιλογή για γεύση ή για έναν συγκεκριμένο λόγο, και τότε μετρά ακόμη περισσότερο το ποιο φίλτρο διαλέγετε και πώς το συντηρείτε.

Οπότε βοηθούν ή χειροτερεύουν; Βοηθούν όταν έχουν στόχο και συντηρούνται. Χειροτερεύουν όταν μένουν πάνω από τη χωρητικότητά τους και όταν τους ζητάμε κάτι που δεν έχουν δοκιμαστεί να κάνουν.

Μικροπλαστικά, τι βρέθηκε στο σώμα και πώς τα μειώνετε

Ξεκίνησε με έξι πλακούντες σε ένα νοσοκομείο της Ρώμης, και σε τέσσερις από αυτούς βρέθηκαν σωματίδια πλαστικού. Ακολούθησε το αίμα 22 δοτών στο Άμστερνταμ, οι πλάκες από τις καρωτίδες ασθενών στη Νάπολη και εγκέφαλοι από νεκροψίες στο Νέο Μεξικό. Κάθε φορά ένα όργανο ακόμη. Τον Ιανουάριο του 2026 ήρθε η αντίστροφη είδηση, ότι επιστήμονες αμφισβητούν επίσημα επτά μελέτες για μικροπλαστικά στο ανθρώπινο σώμα και ότι ένα μέρος των ευρημάτων μπορεί να οφείλεται σε σφάλμα της μεθόδου. Και οι δύο ιστορίες είναι αληθινές. Χρειάζονται μαζί για να απαντηθεί αυτό που σας απασχολεί, τι μπορείτε να κάνετε στην πράξη.

Μικροπλαστικά λέμε τα κομμάτια πλαστικού μικρότερα από 5 χιλιοστά, και νανοπλαστικά όσα είναι μικρότερα από 1 μικρόμετρο, δηλαδή το ένα χιλιοστό του χιλιοστού. Η διαφορά μετρά στις μελέτες, γιατί όσο μικρότερο είναι το σωματίδιο, τόσο δυσκολότερο είναι να το δει και να το μετρήσει ένα όργανο.

Πόσα πλαστικά καταπίνουμε

Η πρώτη προσπάθεια ήταν ένας υπολογισμός. Το 2019 η ομάδα του Cox συνδύασε δημοσιευμένες μετρήσεις μικροπλαστικών σε τρόφιμα και νερό με τις συνηθισμένες ποσότητες κατανάλωσης, και υπολόγισε ότι ένας άνθρωπος καταπίνει 39.000 έως 52.000 σωματίδια τον χρόνο, ανάλογα με την ηλικία και το φύλο. Όποιος καλύπτει τις ανάγκες του σε νερό μόνο με εμφιαλωμένο προσθέτει περίπου 90.000 σωματίδια τον χρόνο, και όποιος πίνει μόνο νερό βρύσης περίπου 4.000. Είναι υπολογισμός από παλαιότερες μετρήσεις και όχι μέτρηση σε ανθρώπους, και αφορά κυρίως σωματίδια που έβλεπαν οι παλιές μέθοδοι.

Η δεύτερη προσπάθεια ήταν να δούμε τα πολύ μικρά. Το 2024 μια ομάδα του Columbia University, με πρώτη συγγραφέα τη Naixin Qian, χρησιμοποίησε μια τεχνική με λέιζερ, τη stimulated Raman scattering (SRS) microscopy, που αναγνωρίζει νανοσωματίδια ένα ένα. Εξέτασε τρεις δημοφιλείς μάρκες εμφιαλωμένου νερού στις ΗΠΑ και βρήκε κατά μέσο όρο περίπου 240.000 σωματίδια πλαστικού ανά λίτρο. Περίπου το 90% ήταν νανοπλαστικά, και ταυτοποιήθηκαν επτά είδη πλαστικού. Ο αριθμός είναι 10 έως 100 φορές μεγαλύτερος από παλαιότερες μελέτες, που μετρούσαν κυρίως μεγαλύτερα μικροπλαστικά.

Η μελέτη έχει όρια. Δοκιμάστηκαν μόνο τρεις μάρκες. Εκατομμύρια ακόμη σωματίδια που ανίχνευσε η μέθοδος δεν ταίριαζαν με τα επτά πλαστικά, και δεν είναι σαφές αν είναι νανοπλαστικά ή άλλο υλικό. Η επίδραση στην υγεία δεν μελετήθηκε. Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το NIEHS των NIH, από το Columbia και από το Hudson River Foundation. Η Qian είπε στο AP ότι ένα μέρος των σωματιδίων φαίνεται να προέρχεται από το ίδιο το μπουκάλι και από τη μεμβράνη αντίστροφης όσμωσης που χρησιμοποιεί η βιομηχανία. Η Διεθνής Ένωση Εμφιαλωμένου Νερού (IBWA), που εκπροσωπεί τη βιομηχανία, απάντησε ότι δεν υπάρχει τυποποιημένη μέθοδος μέτρησης και ότι τέτοιες ειδήσεις τρομάζουν άσκοπα τους καταναλωτές. Οι δύο αριθμοί, του Cox και της Qian, δεν συγκρίνονται άμεσα. Ο ένας μετρά σωματίδια που φαίνονταν ήδη και ο άλλος νανοσωματίδια που δεν φαίνονταν.

Πώς μετράται το πλαστικό μέσα σε έναν ιστό

Υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι. Ο ένας είναι η φασματοσκοπική απεικόνιση, με υπέρυθρο ή Raman, που δίνει το μέγεθος των σωματιδίων. Ο άλλος είναι η πυρόλυση με αέρια χρωματογραφία και φασματομετρία μάζας, η Py-GC/MS. Ο ιστός καίγεται και τα πλαστικά αναγνωρίζονται από τις ουσίες που απελευθερώνονται. Η μέθοδος δίνει τη συνολική μάζα και όχι τον αριθμό ή το μέγεθος των σωματιδίων (Chemistry World).

Σε κάθε μέτρηση κρύβονται δύο κίνδυνοι. Ο πρώτος είναι η επιμόλυνση από το εργαστήριο, και γι’ αυτό χρειάζονται τα blanks, δείγματα χωρίς ιστό που περνούν από όλα τα βήματα και δείχνουν πόσο πλαστικό προσθέτει η ίδια η διαδικασία. Ο δεύτερος είναι ότι κριτικοί υποστηρίζουν πως η Py-GC/MS δυσκολεύεται να ξεχωρίσει το πολυαιθυλένιο και το PVC από τα λίπη του ιστού, και μπορεί να δώσει ψευδώς θετικό αποτέλεσμα. Η Dorota Bartczak, του βρετανικού National Measurement Laboratory, λέει ότι οι μελέτες πρέπει να αναφέρουν τα επίπεδα των blanks και τα όρια ανίχνευσης, αλλιώς πρέπει να διαβάζονται με επιφύλαξη, και ότι περισσότερη εμπιστοσύνη δίνουν οι μελέτες με περισσότερες ανεξάρτητες μεθόδους που καταλήγουν στο ίδιο.

Τι βρέθηκε στο σώμα

Οι μελέτες απαντούν σε δύο διαφορετικά ερωτήματα. Οι περισσότερες ρωτούν αν υπάρχει πλαστικό σε έναν ιστό, δηλαδή δίνουν ένδειξη έκθεσης. Μόνο μία ρώτησε αν όσοι έχουν πλαστικό αρρωσταίνουν πιο συχνά, δηλαδή δίνει ένδειξη για την υγεία. Το δεύτερο ερώτημα είναι πολύ δυσκολότερο.

Στη Ρώμη η ομάδα του Antonio Ragusa εξέτασε έξι πλακούντες από γυναίκες 18 έως 40 ετών με φυσιολογικές εγκυμοσύνες, με μικροσκοπία Raman. Βρήκε 12 κομμάτια, 5 έως 10 μικρομέτρων, σε 4 από τους 6 πλακούντες. Τα 3 ταυτοποιήθηκαν ως πολυπροπυλένιο. Για τα άλλα 9 ταυτοποιήθηκε μόνο η χρωστική, που χρησιμοποιείται σε βαφές, κόλλες και καλλυντικά. Η συλλογή έγινε με βαμβακερά γάντια και μεταλλικά εργαλεία για να αποφευχθεί η επιμόλυνση, και αναλύθηκε μόνο περίπου το 4% του ιστού (Big Think). Το εύρημα υποδεικνύει ότι τέτοια σωματίδια μπορούν να φτάσουν στον πλακούντα. Έξι δείγματα όμως είναι πολύ λίγα, και για τα εννέα από τα δώδεκα κομμάτια δεν αποδείχθηκε ότι είναι πλαστικό. Η μέθοδος ήταν μικροσκοπία Raman και όχι Py-GC/MS, άρα δεν έχει το πρόβλημα του λίπους που περιγράφουν οι κριτικοί για την πυρόλυση.

Το 2022 η Heather Leslie και η Marja Lamoree, στο Vrije Universiteit του Άμστερνταμ, μέτρησαν πολυμερή στο αίμα 22 ανώνυμων υγιών ενηλίκων δοτών, με Py-GC/MS για πέντε πλαστικά. Σε 17 από τους 22 (77%) βρέθηκε μετρήσιμη ποσότητα. Ο μέσος όρος ήταν 1,6 μικρογραμμάρια ανά χιλιοστόλιτρο. Το PET βρέθηκε στους μισούς δότες, το πολυστυρένιο στο 36% και το πολυαιθυλένιο στο 23%, ενώ το πολυπροπυλένιο σε κανέναν. Η ψηλότερη τιμή ήταν 7,1 μικρογραμμάρια ανά χιλιοστόλιτρο πολυαιθυλενίου (Packaging Digest). Χρησιμοποιήθηκαν γυάλινα και ατσάλινα σκεύη και συγκρίσεις με blanks, και η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από τη μη κυβερνητική οργάνωση Common Seas και το πρόγραμμα ZonMw (Infobae). Το εύρημα υποδεικνύει ότι σωματίδια πλαστικού φτάνουν στο αίμα. Το δείγμα όμως είναι μικρό, και η ηλικία και το φύλο των δοτών δεν αναφέρονται στις πηγές που είδα.

Το 2024 ο Raffaele Marfella και η ομάδα του στο Πανεπιστήμιο της Καμπανίας δημοσίευσαν στο NEJM τη μόνη μελέτη που ρώτησε για την υγεία. Εντάχθηκαν 304 ασθενείς με στένωση καρωτίδας χωρίς συμπτώματα, που χειρουργήθηκαν για αφαίρεση της πλάκας, και οι 257 ολοκλήρωσαν παρακολούθηση 33,7 μηνών κατά μέσο όρο. Στην πλάκα 150 ασθενών (58,4%) βρέθηκε πολυαιθυλένιο, και σε 31 (12,1%) και PVC. Έμφραγμα, εγκεφαλικό ή θάνατο είχαν 30 από τους 150 με πλαστικό (20%) και 8 από τους 107 χωρίς (7,5%). Ο προσαρμοσμένος λόγος κινδύνου ήταν 4,53, με διάστημα εμπιστοσύνης 95% από 2,00 έως 10,27 (Healio). Οι δύο ομάδες είχαν παρόμοια ηλικία, γύρω στα 71 έως 73 έτη, και περίπου τρεις στους τέσσερις ήταν άνδρες και στις δύο. Η ομάδα με πλαστικό είχε περισσότερους καπνιστές και περισσότερη καρδιαγγειακή νόσο (Medical Dialogues). Αποτελέσματα ξεχωριστά ανά φύλο δεν είδα. Το πλαστικό στην πλάκα συνδέεται με συχνότερα συμβάντα, αλλά η μελέτη είναι παρατηρητική και δεν δείχνει ότι το πλαστικό τα προκάλεσε.

Το γερμανικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Εκτίμησης Κινδύνου (BfR) έκρινε τη μελέτη καλά σχεδιασμένη και καλά αναφερμένη, αλλά σημείωσε ότι δείχνει συσχέτιση και όχι αιτιότητα. Επισήμανε ότι δεν υπάρχει διεθνώς αποδεκτή μέθοδος για την ανίχνευση μικροπλαστικών σε ιστούς, ότι δεν υπήρχε ομάδα ελέγχου χωρίς πλάκα, ότι δεν εξηγείται γιατί βρέθηκαν μόνο πολυαιθυλένιο και PVC, και ότι η ιατρική έκθεση, για παράδειγμα από ορούς ή καθετήρες, είναι πιθανή για τέτοιους ασθενείς (BfR). Ο Mateusz Holda και συνεργάτες έγραψαν σε επιστολή στο NEJM, όπως φαίνεται από την καταχώρισή της σε βιβλιοθήκη, ότι το χειρουργείο και ο εξοπλισμός του περιέχουν πολυαιθυλένιο και PVC και ότι δεν υπήρχαν blanks από το χειρουργείο, άρα η επιμόλυνση είναι πιθανή.

Το 2025 η ομάδα του Matthew Campen στο Πανεπιστήμιο του Νέου Μεξικού, με πρώτο συγγραφέα τον Alexander Nihart, δημοσίευσε στο Nature Medicine μετρήσεις σε ιστούς από νεκροψίες. Εξέτασε 52 δείγματα από μετωπιαίο φλοιό, 28 του 2016 και 24 του 2024, καθώς και 12 εγκεφάλους ανθρώπων με διάγνωση άνοιας, με Py-GC/MS και ηλεκτρονική μικροσκοπία. Η διάμεση συγκέντρωση στον εγκέφαλο ήταν 3.345 μικρογραμμάρια ανά γραμμάριο το 2016 και 4.917 το 2024, περίπου 0,5% του βάρους του ιστού κατά τον Campen. Στο ήπαρ και στον νεφρό του 2024 οι τιμές ήταν 433 και 404, άρα ο εγκέφαλος είχε 7 έως 30 φορές περισσότερο. Οι εγκέφαλοι με άνοια είχαν περίπου 3 έως 5 φορές περισσότερο από τους άλλους (PMC, Nat Geo). Τα ευρήματα υποδεικνύουν αύξηση με τον χρόνο, γύρω στο 50% σε οκτώ χρόνια (EHN). Δεν βρέθηκε συσχέτιση με την ηλικία, το φύλο, τη φυλή ή την αιτία θανάτου, και πόσοι ήταν οι άνδρες και πόσες οι γυναίκες δεν το είδα στις πηγές. Ο Campen προειδοποίησε ότι στην άνοια ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός και η απομάκρυνση των τοξινών λειτουργούν χειρότερα, οπότε το πλαστικό μπορεί να είναι συνέπεια της νόσου και όχι αιτία (ADN). Για τη χρηματοδότηση των μελετών των Ragusa, Marfella και Nihart δεν βρήκα στοιχείο στις πηγές που άνοιξα.

Η αμφισβήτηση του 2026

Στις 13 Ιανουαρίου 2026 η Guardian δημοσίευσε ότι επτά μελέτες για μικροπλαστικά στο ανθρώπινο σώμα είχαν αμφισβητηθεί από επιστήμονες με επιστολές στα περιοδικά που τις δημοσίευσαν. Το πρωτότυπο δεν κατάφερα να το ανοίξω, και το διάβασα μέσα από την αναδημοσίευσή του στο Mother Jones. Ανάμεσά τους ήταν μελέτες για τον εγκέφαλο, τους όρχεις, το αίμα και τις αρτηρίες.

Η κριτική έχει δύο σημεία. Το πρώτο είναι το λίπος. Η Cassandra Rauert, του Πανεπιστημίου του Queensland, είχε δείξει τον Ιανουάριο του 2025 ότι η Py-GC/MS δεν είναι προς το παρόν κατάλληλη για πολυαιθυλένιο και PVC στους ιστούς, και η εργασία της καταγράφει 18 μελέτες που δεν είχαν λάβει υπόψη τον κίνδυνο ψευδώς θετικών από το λίπος. Ο Dušan Materić, του Helmholtz Centre, εκτιμά ότι υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες για περισσότερες από τις μισές μελέτες με το μεγαλύτερο αντίκτυπο. Το δεύτερο σημείο είναι η επιμόλυνση, που την είδαμε ήδη στην επιστολή του Holda.

Στη μελέτη του αίματος η Lamoree λέει ότι είναι πεπεισμένη πως ανίχνευσαν μικροπλαστικά, αλλά ότι η ποσότητα μπορεί να είναι λάθος κατά παράγοντα 2 έως 10 (Mother Jones). Στο Chemistry World όμως διευκρίνισε ότι ο παράγοντας 10 αφορά πρότυπα υλικά πολυστυρενίου από δύο προμηθευτές, που έδιναν άλλοτε διαφορετική απόκριση στο όργανο, και όχι τη δική της μελέτη. Οι δύο αναφορές δεν συμφωνούν πλήρως και το αφήνω ανοιχτό. Η Lamoree λέει ακόμη ότι η ομάδα της ανέλυσε εκατοντάδες blanks και ότι η κριτική έφτασε σε παρενόχληση, με απειλητικά email (Chemistry World). Ο Roger Kuhlman, που δούλευε παλιότερα στη Dow Chemical, εταιρεία χημικών και πλαστικών, χαρακτήρισε τις αμφιβολίες βόμβα, και η Lamoree απαντά ότι ερμήνευσε λάθος τα δεδομένα της.

Ο Campen, ανώτερος συγγραφέας των μελετών του εγκεφάλου και των όρχεων, λέει ότι οι αντιρρήσεις είναι εικασίες. Στο Chemistry World είπε ότι δέχεται πλήρως την κριτική αλλά τη θεωρεί υπερβολική, ότι οι μελέτες χρησιμοποιούν τις καλύτερες διαθέσιμες μεθόδους και ότι τα αποτελέσματα συμφωνούν μεταξύ εργαστηρίων. Ο Frederic Béen, του Vrije Universiteit Amsterdam, λέει ότι οι καλές εργαστηριακές πρακτικές συχνά δεν τηρούνται, αλλά ότι η ανάλυση βελτιώνεται και η αμφιβολία για το αν υπάρχουν μικροπλαστικά στους ιστούς μικραίνει.

Τι μένει όρθιο λοιπόν; Και οι δύο πλευρές συμφωνούν ότι οι μέθοδοι μέτρησης είναι ανώριμες και χρειάζονται καλύτερα πρότυπα. Συμφωνούν ότι τα μικροπλαστικά είναι ανθεκτικός ρύπος που υπάρχει στο νερό και στις τροφές, και ότι η πραγματική έκταση του προβλήματος και οι επιπτώσεις στην υγεία δεν έχουν λυθεί. Η δική μου ανάγνωση είναι ότι το «βρέθηκε κάτι» στέκει περισσότερο από το «βρέθηκαν τόσα μικρογραμμάρια». Η ποσότητα ενός ιστού δεν είναι αριθμός που μπορείτε να χρησιμοποιήσετε ως στόχο.

Τα PFAS είναι μικροπλαστικά;

Όχι. Τα PFAS είναι μια μεγάλη οικογένεια χημικών ουσιών που ορίζονται από το ότι περιέχουν ένα πλήρως φθοριωμένο άτομο άνθρακα. Οι γνωστές PFOA και PFOS είναι μικρά μόρια που διαλύονται στο νερό, ενώ τα μικροπλαστικά είναι στερεά σωματίδια πολυμερούς. Είναι άλλο πράγμα, και αυτό αλλάζει το φίλτρο που χρειάζεστε.

Η εξαίρεση που μπερδεύει είναι τα φθοροπολυμερή, όπως το PTFE, το υλικό του τεφλόν. Είναι και πλαστικό και, με τον χημικό ορισμό, PFAS (PubMed). Οι πηγές που βρήκα για το πόσο ασφαλή θεωρούνται συνδέονται με τη βιομηχανία τους, και τις χρησιμοποιώ μόνο για τον ορισμό.

Μπορείτε να τα μειώσετε με φίλτρα; Ναι, και εδώ έχουμε τα καλύτερα στοιχεία από όλο το θέμα. Η ομάδα του Herkert στο Duke δοκίμασε το 2020 76 φίλτρα σημείου χρήσης και 13 συστήματα ολόκληρου σπιτιού, σε σπίτια της Βόρειας Καρολίνας. Όλα τα φίλτρα κάτω από τον νεροχύτη, με δύο στάδια ή με αντίστροφη όσμωση, αφαίρεσαν σχεδόν πλήρως όλα τα PFAS που μετρήθηκαν. Τα υπόλοιπα φίλτρα με άνθρακα είχαν ασταθή απόδοση. Οι 13 καράφες αφαίρεσαν από 36% έως 71%, ανάλογα με την ουσία, και ορισμένα συστήματα ολόκληρου σπιτιού ανέβασαν τα PFAS (Duke, Frontiers). Η μελέτη ήταν παρατηρητική, κάλυπτε περιορισμένο εύρος PFAS και τα φίλτρα δύο σταδίων ήταν λίγα. Χρηματοδοτήθηκε μεταξύ άλλων από το N.C. PFAS Testing Network και το Wallace Genetic Foundation.

Μια καναδική μελέτη των Teymoorian, Sauvé και συνεργατών το 2024 δοκίμασε πέντε μάρκες καραφών με νερό από δύο βρύσες του Κεμπέκ και μέτρησε 75 PFAS. Μετά από 160 λίτρα, η μέση σταθμισμένη αφαίρεση ήταν 99% και περίπου 100% για το ZeroWater, 99% και 96% για το ClearlyFiltered, 77% και 60% για το Aquagear, 20% και 48% για το Brita Elite, και 38% για το Brita Standard, που δοκιμάστηκε μόνο σε τη μία βρύση. Για PFOS και PFOA μόνο, το ZeroWater ξεπέρασε το 99%, το Aquagear έφτασε το 93% και το 79% και το Brita Elite το 29% και το 64%. Η μελέτη χρηματοδοτήθηκε από ερευνητικά ταμεία του Καναδά και οι συγγραφείς δηλώνουν ότι δεν έχουν σύγκρουση συμφερόντων. Όπως είδαμε στο Μέρος Α, το Brita Elite έχανε απόδοση όσο περνούσαν τα λίτρα. Η «καράφα» δεν είναι λοιπόν μία κατηγορία, και η διαφορά ανάμεσα στις μάρκες είναι μεγάλη.

Ένα πιστοποιητικό δεν λέει τα πάντα. Τα πρότυπα NSF/ANSI 53 και 58 ζητούν μείωση της PFOA και της PFOS κάτω από 70 νανογραμμάρια ανά λίτρο, όριο που ίσχυε στις ΗΠΑ το 2019 (NGWA). Το σημερινό ευρωπαϊκό όριο είναι 100 νανογραμμάρια ανά λίτρο για το άθροισμα 20 PFAS και 500 για το σύνολο, υποχρεωτικό από τις 12 Ιανουαρίου 2026 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η πιστοποίηση για δύο μόνο ουσίες δεν καλύπτει τις υπόλοιπες.

Φίλτρα και μικροπλαστικά

Εδώ η εικόνα είναι πολύ λιγότερο καθαρή. Ας ξεκινήσουμε από τη φθηνότερη ιδέα, το βράσιμο. Όταν το σκληρό νερό ζεσταίνεται, το ανθρακικό ασβέστιο κρυσταλλώνεται σε άλατα, αυτά που βλέπετε στον βραστήρα. Η ιδέα των ερευνητών ήταν ότι αυτοί οι κρύσταλλοι εγκλωβίζουν σωματίδια πλαστικού, που μετά αφαιρούνται με φιλτράρισμα.

Το 2024 οι Zimin Yu, Zhanjun Li, Eddy Zeng και συνεργάτες από το Γκουανγκτζόου της Κίνας το δοκίμασαν στο εργαστήριο. Πήραν σκληρό νερό, το εμπλούτισαν με γνωστά σωματίδια πολυστυρενίου, πολυαιθυλενίου και πολυπροπυλενίου, το έβρασαν 5 λεπτά, το άφησαν να κρυώσει και το πέρασαν από φίλτρο καφέ ή ατσάλινο σουρωτήρι (Brighter Side). Αφαιρέθηκε το 34% στα 80 mg/L ανθρακικού ασβεστίου, το 84% στα 180 και το 90% στα 300. Σε μαλακό νερό, κάτω από 60 mg/L, αφαιρέθηκε περίπου το 25% (Cosmos). Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το Εθνικό Ίδρυμα Φυσικών Επιστημών της Κίνας (EurekAlert).

Το πείραμα υποδεικνύει ότι το βράσιμο σκληρού νερού μειώνει τα σωματίδια, αλλά έχει όρια. Τα σωματίδια ήταν γνωστά και τα είχαν προσθέσει οι ερευνητές, οπότε δεν ξέρουμε πόσο ισχύει για τα πλαστικά του πραγματικού νερού της βρύσης σας. Ήταν ένα εργαστήριο και δεν βρήκα ανεξάρτητη επανάληψη. Η σκληρότητα του νερού σας ζητείται από τον φορέα ύδρευσης. Αναγράφεται συχνά σε γαλλικούς βαθμούς, όπου 1 βαθμός ισοδυναμεί με 10 mg/L ανθρακικού ασβεστίου, άρα 18 βαθμοί είναι 180 mg/L. Επίσημο αριθμό για την Ελλάδα ή για την περιοχή σας δεν βρήκα, οπότε αυτό το βήμα είναι δικό σας.

Για τις καράφες με άνθρακα δεν βρήκα δημοσιευμένη ανεξάρτητη μελέτη που να μετρά μικροπλαστικά πριν και μετά. Η μόνη δοκιμή είναι της ConsumerLab που είδατε στο Μέρος Α, με αποτελέσματα από πλήρη αφαίρεση έως πρόσθεση πλαστικού.

Η αντίστροφη όσμωση έχει φυσική λογική. Το νερό πιέζεται μέσα από μεμβράνη με πόρους πολύ μικρότερους από κάθε σωματίδιο πλαστικού, και τα σωματίδια μένουν πίσω. Δεν βρήκα ανεξάρτητη δημοσιευμένη δοκιμή οικιακού συστήματος με νανοπλαστικά. Τα ποσοστά πάνω από 99% που κυκλοφορούν στη διαφήμιση προέρχονται από εταιρείες που πουλούν τέτοια συστήματα, και δεν τα χρησιμοποιώ. Υπάρχει και ένα ερώτημα για την ίδια τη μεμβράνη. Η Qian είπε στο AP ότι μέρος των σωματιδίων στο εμφιαλωμένο φαίνεται να προέρχεται από μεμβράνες αντίστροφης όσμωσης της βιομηχανίας, και ο Yan σημείωσε ότι και τα φίλτρα μπορούν να προσθέσουν πλαστικά. Δεν ξέρουμε αν το ίδιο συμβαίνει στα οικιακά συστήματα. Η αντίστροφη όσμωση αφαιρεί επίσης τα διαλυμένα άλατα του νερού και απορρίπτει μέρος του νερού ως απόβλητο, και αυτά δεν τα αξιολόγησα.

Τι κάνουν οι ίδιοι οι ερευνητές

Οι ερευνητές της μελέτης για το εμφιαλωμένο νερό άλλαξαν τις δικές τους συνήθειες, σύμφωνα με το AP. Ο Wei Min μείωσε στο μισό τη χρήση εμφιαλωμένου νερού. Η Phoebe Stapleton, τοξικολόγος στο Rutgers, βασίζεται περισσότερο σε φιλτραρισμένο νερό στο σπίτι της και περιέγραψε το δίλημμα με τη φράση «There’s just no win». Ο Beizhan Yan αύξησε τη χρήση νερού βρύσης, σημειώνοντας ότι και τα φίλτρα μπορούν να προσθέσουν πλαστικά. Η Denise Hardesty, ωκεανογράφος που δεν συμμετείχε στη μελέτη, είπε ότι έχει πρόσβαση σε καθαρό νερό βρύσης και δεν αγοράζει νερό σε μπουκάλια μιας χρήσης. Είναι προσωπικές επιλογές και όχι ιατρικές οδηγίες.

Ένα πρακτικό πλάνο

Με όσα είδαμε, οι κινήσεις που αξίζουν είναι λίγες και μπαίνουν σε σειρά.

Πρώτον, πίνετε νερό βρύσης και όχι εμφιαλωμένο. Είναι η κίνηση με τα πιο στέρεα στοιχεία, γιατί και οι δύο μελέτες, του Cox και της Qian, υποδεικνύουν το εμφιαλωμένο ως μεγάλη πηγή σωματιδίων. Δεν είναι αποδεδειγμένη προστασία, γιατί ο ένας αριθμός είναι υπολογισμός και ο άλλος αφορά τρεις μάρκες. Κοστίζει όμως λιγότερο από όλα τα άλλα.

Δεύτερον, αν το νερό σας είναι σκληρό, βράστε το 5 λεπτά, αφήστε το να κρυώσει και περάστε το από φίλτρο καφέ ή ατσάλινο σουρωτήρι. Όσο σκληρότερο το νερό, τόσο μεγαλύτερο το όφελος που μετρήθηκε, και στο μαλακό νερό το όφελος ήταν μικρότερο. Το παίρνετε ως εύλογη μείωση και όχι ως εγγύηση. Το βράσιμο σκοτώνει και βακτήρια, κάτι που αγγίζει και το ζήτημα του βιοφιλμ του Μέρους Α.

Τρίτον, αν θέλετε φίλτρο, διαλέξτε με βάση αυτό που θέλετε να αφαιρέσετε. Για PFAS, οι μετρήσεις στηρίζουν συστήματα κάτω από τον νεροχύτη, με αντίστροφη όσμωση ή δύο στάδια, και δύο καράφες της μελέτης του Κεμπέκ με πάνω από 95%, που αφορά όμως λίγες μάρκες και δύο βρύσες. Ζητήστε πιστοποίηση NSF/ANSI 53 ή 58 με ρητή αναφορά στις PFAS και ελέγξτε το πιστοποιητικό για το ακριβές μοντέλο. Ζητήστε επίσης από τον φορέα ύδρευσης τα πρόσφατα αποτελέσματα για PFAS στην περιοχή σας, για να ξέρετε αν υπάρχει λόγος. Για μικροπλαστικά, η αντίστροφη όσμωση είναι η μόνη επιλογή με ισχυρή φυσική αιτιολόγηση, αλλά χωρίς ανεξάρτητες μετρήσεις.

Τέταρτον, συντηρήστε το. Αλλάζετε φίλτρο ή μεμβράνη με βάση τα λίτρα και τους μήνες που γράφει ο κατασκευαστής και όχι με βάση την εντύπωση. Σε καινούργια καράφα ξεπλύνετε το φίλτρο όσο γράφει ο κατασκευαστής, γιατί στη δοκιμή του Μέρους Α η καράφα που πρόσθεσε πλαστικό συνέχισε να προσθέτει και μετά από επιπλέον εκπλύσεις, λιγότερο.

Τι δεν ξέρουμε

Δεν ξέρουμε αν τα σωματίδια στους ιστούς προκαλούν νόσο. Η μόνη μελέτη που το ρώτησε σε ανθρώπους είναι παρατηρητική, με 257 ασθενείς από μία περιοχή της Ιταλίας, και οι δύο ομάδες διέφεραν σε καπνιστές και καρδιαγγειακή νόσο. Δεν ξέρουμε πόσο πλαστικό έχουμε μέσα μας, γιατί οι μέθοδοι είναι ανώριμες και ορισμένα αποτελέσματα μπορεί να είναι ψευδώς θετικά. Δεν ξέρουμε αν κάποιο οικιακό φίλτρο αφαιρεί νανοπλαστικά από πραγματικό νερό βρύσης, ούτε αν το βράσιμο λειτουργεί σε πραγματικά πλαστικά και όχι σε εμπλουτισμένα. Δεν βρήκα μελέτη που να δείχνει ότι η μείωση της πρόσληψης μειώνει τα επίπεδα στους ιστούς ή τον κίνδυνο. Όσα προτείνονται εδώ είναι εύλογη μείωση της έκθεσης και όχι αποδεδειγμένη προστασία.

Επίλογος

Ξεκινήσαμε ρωτώντας αν ένα φίλτρο βοηθά. Η απάντηση βγήκε λιγότερο εντυπωσιακή και πιο χρήσιμη. Ένα φίλτρο βοηθά όταν ξέρετε τι θέλετε να αφαιρέσετε και το συντηρείτε. Η καλύτερα στηριγμένη κίνηση για τα μικροπλαστικά είναι και η πιο φθηνή, νερό βρύσης αντί για μπουκάλι.

Οι δύο ιστορίες του προλόγου, η ανακάλυψη και η αμφισβήτηση, δεν αλληλοαναιρούνται. Δείχνουν ένα πεδίο που μαθαίνει να μετρά. Τα όργανα βελτιώνονται και είναι πιθανό οι αριθμοί αυτού του κειμένου να παλιώσουν γρήγορα. Η αλλαγή που προτείνεται εδώ είναι φθηνή, και η αβεβαιότητα δεν την κάνει λιγότερο λογική.

Βιβλιογραφία

Μέρος Α

Μέρος Β

Δείτε επίσης