Στην Ελβετία, το 0,02% του πληθυσμού ζει πέραν της ηλικίας των 100 ετών. Θα μπορούσαν να υπάρχουν βιολογικά χαρακτηριστικά που σχετίζονται με αυτή την εξαιρετική μακροζωία; Στο πλαίσιο της μελέτης “SWISS100”, του πρώτου μεγάλης κλίμακας ελβετικού ερευνητικού έργου αφιερωμένου στους εκατονταετείς, μια ομάδα από το Πανεπιστήμιο της Γενεύης (UNIGE) και το Πανεπιστήμιο της Λωζάνης (UNIL) συνέκρινε τα προφίλ αίματος των εκατονταετών με αυτά των ογδονταετών και στη συνέχεια με αυτά των ατόμων ηλικίας 30 έως 60 ετών.
Σε 37 πρωτεΐνες, οι εκατονταετείς εμφανίζουν προφίλ εκπληκτικά κοντά σε αυτά των νεότερων ατόμων, ιδιαίτερα με αξιοσημείωτα χαμηλούς δείκτες οξειδωτικού στρες. Μεταξύ των άλλων πρωτεϊνών που εντοπίστηκαν, τουλάχιστον τρεις εμπλέκονται στη ρύθμιση της εξωκυτταρικής μήτρας (το “τσιμέντο” του σώματός μας). Άλλες θα μπορούσαν να διαδραματίσουν προστατευτικό ρόλο κατά της ανάπτυξης των όγκων ή να εμπλέκονται στον μεταβολισμό των λιπιδίων και της γλυκόζης.
Αυτά τα ευρήματα δημοσιεύονται στο περιοδικό Aging Cell.
Με επικεφαλής την Daniela Jopp, καθηγήτρια στο UNIL, η μελέτη “SWISS100” συνδυάζει τέσσερις ερευνητικές άξονες -κοινωνιολογία, ψυχολογία, ιατρική και βιολογία- για να ξεκλειδώσει τα μυστικά της μακροζωίας. Το βιολογικό σκέλος, με επικεφαλής τον Karl-Heinz Krause, ομότιμο καθηγητή στην Ιατρική Σχολή του UNIGE, επικεντρώθηκε ειδικά στα μοριακά χαρακτηριστικά των Ελβετών εκατοντάχρονων.
Οι ερευνητές συνέκριναν τρεις ομάδες: 39 εκατοντάχρονους (ηλικίας 100-105 ετών, εκ των οποίων το 85% ήταν γυναίκες), 59 ογδοντάχρονους και 40 πολύ νεότερους εθελοντές (ηλικίας 30-60 ετών). «Οι ογδοντάχρονοι επιτρέπουν μια πιο λεπτομερή ανάλυση του πώς εξελίσσονται ορισμένοι δείκτες αίματος κατά τη διάρκεια της ζωής και βοηθούν στη διάκριση της φυσιολογικής γήρανσης από την εξαιρετική γήρανση των εκατοντάχρονων».
Λιγότερο οξειδωτικό στρες
Οι επιστήμονες μέτρησαν 724 πρωτεΐνες στον ορό του αίματος, συμπεριλαμβανομένων 358 φλεγμονωδών δεικτών και 366 καρδιαγγειακών δεικτών -δύο περιοχές που είναι κρίσιμες για τη μακροζωία. «Από αυτές τις 724 πρωτεΐνες, οι 37 παρήγαγαν ένα πραγματικά αξιοσημείωτο αποτέλεσμα», τονίζει ο Flavien Delhaes, ερευνητής στο Τμήμα Φυσιολογίας και Μεταβολισμού Κυττάρων στην Ιατρική Σχολή του UNIGE και πρώτος συγγραφέας της μελέτης.
«Στους εκατονταετείς μας, τα προφίλ αυτών των 37 πρωτεϊνών είναι πιο κοντά σε αυτά της νεότερης ομάδας παρά σε αυτά των ογδονταετών. Αυτό αντιπροσωπεύει περίπου το 5% των πρωτεϊνών που μετρήθηκαν, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι εκατονταετείς δεν γλιτώνουν εντελώς τη γήρανση, αλλά ότι ορισμένοι βασικοί μηχανισμοί επιβραδύνονται σημαντικά».
Τα πιο σαφή αποτελέσματα αφορούν πέντε πρωτεΐνες που συνδέονται με το οξειδωτικό στρες -το οποίο θεωρείται ότι επιταχύνει τη γήρανση. Το οξειδωτικό στρες, που προκαλείται από τις ελεύθερες ρίζες, προέρχεται κυρίως από δύο πηγές: τη χρόνια φλεγμονή, όπου τα λευκά αιμοσφαίρια παράγουν ελεύθερες ρίζες για να αμυνθούν το σώμα, και τα δυσλειτουργικά μιτοχόνδρια τα οποία, όπως τα κακοσυντηρημένα παλιά αυτοκίνητα, απελευθερώνουν αυτά τα μόρια των οποίων η υπερπαραγωγή γίνεται επιβλαβής.
«Οι εκατονταετείς παράγουν λιγότερες ελεύθερες ρίζες ή έχουν πιο ισχυρή αντιοξειδωτική άμυνα;» προσθέτει ο Karl-Heinz Krause. «Η απάντηση είναι πολύ σαφής: οι εκατονταετείς έχουν σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα αντιοξειδωτικών πρωτεϊνών από τον τυπικό γηριατρικό πληθυσμό. Με την πρώτη ματιά, αυτό φαίνεται αντιφατικό, αλλά στην πραγματικότητα, δείχνει ότι επειδή τα επίπεδα οξειδωτικού στρες είναι σημαντικά χαμηλότερα στους εκατονταετείς μας, έχουν λιγότερη ανάγκη να παράγουν αντιοξειδωτικές πρωτεΐνες για να αμυνθούν εναντίον του».
Λιγότερες μεταβολικές διαταραχές και λιγότερη φλεγμονή
Μεταξύ άλλων σημαντικών ευρημάτων, ορισμένες ρυθμιστικές πρωτεΐνες της εξωκυτταρικής μήτρας εμφανίζουν «νεανικά» επίπεδα έκφρασης στους εκατονταετείς, ενώ άλλες θα μπορούσαν να διαδραματίσουν ρόλο στην άμυνα κατά του καρκίνου. Αρκετές πρωτεΐνες που εμπλέκονται στον μεταβολισμό του λίπους αυξάνονται απότομα με την ηλικία στον τυπικό γηριατρικό πληθυσμό, αλλά πολύ λιγότερο στους εκατονταετείς. Το ίδιο ισχύει και για την ιντερλευκίνη-1 άλφα, μια σημαντική φλεγμονώδη πρωτεΐνη, η οποία είναι επίσης χαμηλότερη στην τελευταία ομάδα.
Επιπλέον, η πρωτεΐνη DPP-4, η οποία αποικοδομεί το GLP-1 (μια ορμόνη που διεγείρει την έκκριση ινσουλίνης και αποτελεί τη βάση νέων φαρμάκων κατά του διαβήτη και της παχυσαρκίας), παραμένει καλά διατηρημένη στους εκατονταετείς. «Αποικοδομώντας το GLP-1, η DPP-4 βοηθά στη διατήρηση σχετικά χαμηλών επιπέδων ινσουλίνης, κάτι που θα μπορούσε να προστατεύσει από τον υπερινσουλινισμό και το μεταβολικό σύνδρομο», επισημαίνει ο Flavien Delhaes. «Αυτός είναι επίσης ένας αντιφατικός μηχανισμός, που υποδηλώνει ότι οι εκατονταετείς διατηρούν καλή ισορροπία γλυκόζης χωρίς να χρειάζεται να παράγουν μεγάλες ποσότητες ινσουλίνης». Η μακροζωία φαίνεται λοιπόν να συνδέεται με την λεπτώς ρυθμιζόμενη μεταβολική υγεία, όπου ο μεταβολισμός βελτιστοποιείται αντί να εντείνεται.
Προτεραιότητα σε έναν υγιεινό τρόπο ζωής
Μακροπρόθεσμα, αυτά τα ευρήματα θα μπορούσαν να ανοίξουν το δρόμο για νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις για την καταπολέμηση της ευθραυστότητας στον ηλικιωμένο πληθυσμό.
«Προς το παρόν, η μελέτη μας υπογραμμίζει τη σημασία ενός υγιεινού τρόπου ζωής, κάτι που όλοι μπορούμε να αναλάβουμε. Δεδομένου ότι η γενετική συνιστώσα της μακροζωίας αντιπροσωπεύει μόνο περίπου το 25%, ο τρόπος ζωής κατά την ενήλικη ζωή είναι ένας ισχυρός μοχλός: η διατροφή, η σωματική δραστηριότητα και οι κοινωνικές συνδέσεις. Για παράδειγμα, η κατανάλωση ενός φρούτου το πρωί μπορεί να μειώσει το οξειδωτικό στρες στο αίμα καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας», καταλήγουν οι συγγραφείς. Προσθέτοντας: «Η σωματική δραστηριότητα βοηθά στη διατήρηση της εξωκυτταρικής μήτρας σε μια πιο «νεανική» κατάσταση. Και η αποφυγή του υπερβολικού βάρους βοηθά επίσης στη διατήρηση ενός υγιούς μεταβολισμού, παρόμοιου με αυτόν που παρατηρείται στους εκατονταετείς».
Περισσότερες πληροφορίες: Flavien Delhaes et al, Plasma Proteome Profiling of Centenarian Across Switzerland Reveals Key Youth‐Associated Proteins, Aging Cell (2026). DOI: 10.1111/acel.70409.
