Το φτέρνισμα, η καταρροή, η φαγούρα στα μάτια και η δύσπνοια είναι τα σημάδια ότι το ανοσοποιητικό σας σύστημα έχει κηρύξει πόλεμο στη γύρη -τους μικροσκοπικούς κόκκους που απελευθερώνουν τα φυτά για την αναπαραγωγή τους.
Στην Ελλάδα, σημαντικά αλλεργιογόνα είναι τα αγρωστώδη (υπάρχουν πάνω από 600 είδη), η ελιά, το κυπαρίσσι, το πεύκο, αλλά το πλέον επίμονο είναι το περδικάκι (παριετάρια), που πλήττει σχεδόν το 50% των αλλεργικών στη γύρη και έχει μεγάλη διάρκεια ανθοφορίας, από την άνοιξη έως το φθινόπωρο.
Οι κάτοικοι των πόλεων υποφέρουν συνήθως περισσότερο από εκείνους της υπαίθρου, παρότι στην ύπαιθρο η συγκέντρωση της γύρης είναι μεγαλύτερη. Η εξήγηση βρίσκεται στην ατμοσφαιρική ρύπανση. Οι εκπομπές ρύπων από τα οχήματα δημιουργούν ένα «φωτοχημικό νέφος» που παγιδεύει τη γύρη κοντά στο έδαφος, εκεί όπου την εισπνέουμε. Το όζον (βασικό συστατικό της αιθαλομίχλης) και το διοξείδιο του αζώτου (συστατικό των καυσαερίων) προκαλούν χημικές μεταβολές στη δομή των πρωτεϊνών της γύρης, καθιστώντας τες πιο επιθετικές και ικανές να πυροδοτούν ισχυρότερες ανοσολογικές αντιδράσεις.
Ο βλεννογόνος της μύτης, των ματιών και των πνευμόνων είναι η φυσική μας ασπίδα, αλλά η ατμοσφαιρική ρύπανση λειτουργεί σαν καταστροφέας αυτού του “τείχους”. Οι ρύποι (όζον, NO₂, σωματίδια PM2.5 και PM10) προκαλούν φλεγμονή και οξειδωτικό στρες στα επιθηλιακά κύτταρα. Αυτό δημιουργεί μικρο-ρωγμές στον βλεννογόνο. Όταν ο φραγμός είναι “τραυματισμένος”, τα αλλεργιογόνα (γύρη, ακάρεα, μούχλα) περνούν πολύ πιο εύκολα μέσα στον ιστό, έρχονται σε επαφή με το ανοσοποιητικό σύστημα σε πολύ μεγαλύτερες ποσότητες και προκαλούν εντονότερη αντίδραση.
Το πιο κρίσιμο είναι ότι η ρύπανση δεν είναι απλά ερεθιστική. Λειτουργεί ως προδιαθεσικός παράγοντας και ενισχυτής της αλλεργικής φλεγμονής. Τα σωματίδια ντίζελ (DEPs) έχουν την ικανότητα να “ξεγελούν” το ανοσοποιητικό σύστημα. Όταν ένα αλλεργιογόνο (π.χ. γύρη) εισπνέεται μαζί με αυτά τα σωματίδια, το ανοσοποιητικό σύστημα δεν τα αντιμετωπίζει ως απλά ερεθιστικά. Τα DEPs ενεργοποιούν τους υποδοχείς TLR (Toll-like receptors) και προάγουν την παραγωγή IgE αντισωμάτων σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι αν η γύρη εισπνεόταν μόνη της. Επίσης, η ρύπανση ωθεί το ανοσοποιητικό σύστημα προς μια Th2 κατεύθυνση (δηλαδή την αλλεργική φλεγμονή), αυξάνοντας την παραγωγή κυτταροκινών όπως η IL-4, IL-5 και IL-13, που είναι οι βασικοί μεσολαβητές της αλλεργίας.
Η αφρικανική σκόνη
Η κατάσταση επιδεινώνεται όταν στην ατμόσφαιρα προστίθενται αιωρούμενα σωματίδια, όπως η Αφρικανική σκόνη. Η σκόνη αυτή λειτουργεί ως φορέας για τη γύρη και άλλα αλλεργιογόνα, επιτρέποντάς τους να εισχωρήσουν βαθύτερα στο αναπνευστικό σύστημα. Οι άνεμοι που τη μεταφέρουν διασκορπίζουν τη γύρη σε μεγαλύτερες αποστάσεις και παρατείνουν τον χρόνο παραμονής της στην ατμόσφαιρα. Επιπλέον, οι καταιγίδες μπορούν να διασπάσουν τους κόκκους της γύρης σε μικρότερα σωματίδια που φτάνουν στους μικρότερους αεραγωγούς, προκαλώντας το λεγόμενο «άσθμα καταιγίδας».
Η αφρικανική σκόνη δεν είναι απλώς ένας «φορέας» γύρης -περιέχει η ίδια βιολογικά ενεργά συστατικά που μπορούν να πυροδοτήσουν αλλεργική αντίδραση ανεξάρτητα από τη γύρη.
Συγκεκριμένα, οι κόκκοι της σαχαρικής σκόνης φέρουν μύκητες, βακτήρια και ενδοτοξίνες (τμήματα κυτταρικών τοιχωμάτων βακτηρίων). Όταν εισπνέονται, οι ενδοτοξίνες ενεργοποιούν τους υποδοχείς TLR-4 του έμφυτου ανοσοποιητικού, προκαλώντας μια φλεγμονώδη απόκριση που είναι διαφορετικού τύπου από την κλασική αλλεργία IgE -πιο κοντά σε μια μη ειδική υπερευαισθησία.
Επιπλέον, έρευνες έχουν δείξει ότι η σκόνη μεταφέρει σπόρια μυκήτων όπως το Aspergillus από την Αφρική ως την Ευρώπη -μυκητιασικά αλλεργιογόνα που ο ευρωπαϊκός πληθυσμός δεν έχει «συνηθίσει» ανοσολογικά, με αποτέλεσμα να αντιδρά πιο έντονα.
Τελικά, κάποιος που «ξαφνικά» παρουσιάζει αλλεργικά συμπτώματα μια ημέρα με σαχαρική σκόνη, μπορεί να μην αντιδρά στη γύρη αλλά στη σκόνη.
Τι μπορείτε να κάνετε
Δεδομένου ότι δεν μπορείτε να αλλάξετε την ποιότητα του αέρα της πόλης, η στρατηγική είναι η ελαχιστοποίηση της έκθεσης.
- Ελέγχετε καθημερινά τόσο τον μετεωρολογικό χάρτη γύρης όσο και τον δείκτη ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Τις ημέρες με υψηλή ρύπανση και υψηλή γύρη, αποφύγετε την έντονη σωματική άσκηση στην ύπαιθρο.
- Χρησιμοποιήστε καθαριστή αέρα με φίλτρα HEPA και ενεργού άνθρακα στο σπίτι, ειδικά στην κρεβατοκάμαρα. Αυτό φιλτράρει τόσο τη γύρη όσο και τα αιωρούμενα σωματίδια του αέρα.
- Σε ημέρες έντονης ατμοσφαιρικής ρύπανσης ή κατά τη διάρκεια της αλλεργικής περιόδου, η χρήση μάσκας N95 (ή FFP2) όταν βγαίνετε έξω μειώνει δραστικά την εισπνοή τόσο των ρύπων όσο και της γύρης.
- Αερίζετε το σπίτι νωρίς το πρωί ή αργά το βράδυ, αποφεύγοντας τις ώρες αιχμής της κυκλοφορίας (μεσημέρι-απόγευμα) που η ρύπανση είναι υψηλότερη.
Η ρύπανση και τα αλλεργιογόνα δεν λειτουργούν αθροιστικά, αλλά πολλαπλασιαστικά. Η παρουσία της ατμοσφαιρικής ρύπανσης ενισχύει εκθετικά τη βλαπτική δράση, δημιουργώντας ένα “τέλειο σάκο ανέμου” για την αλλεργική φλεγμονή. Η ρύπανση δεν είναι απλά ένας ερεθιστικός παράγοντας που συνυπάρχει με τα αλλεργιογόνα. Τα ενισχύει και προετοιμάζει τον οργανισμό να αντιδράσει πιο βίαια.
