Για να παχύνουμε πρέπει να υπάρχει θετικό ενεργειακό ισοζύγιο αλλά δεν είναι αυτή ολόκληρη η ιστορία. Ορισμένα μόρια, όπως οι ρύποι του περιβάλλοντος και τα φυτοφάρμακα, έστω και αν δεν παρέχουν θερμίδες, μπορούν να μας παχύνουν. Μπορούν να απορρυθμίσουν τον μηχανισμό ελέγχου του βάρους. Μπορούν να διαταράξουν τα σήματα χόρτασης, να μειώσουν τις καύσεις του σώματος, να επιδράσουν στη λειτουργία του θυρεοειδούς και στο σύστημα ανταμοιβής της ντοπαμίνης. Αυτά τα «παχυσογόνα», όπως έχουν ονομαστεί, μπορούν επίσης να κάνουν τα βακτήρια του εντέρου εξάγουν περισσότερες θερμίδες από τις φυτικές ίνες. Οι ουσίες που έχουν αναφερθεί ως παχυσογόνα, είναι τα Pfas, η δισφαινόλη Α αλλά και η ίδια η ατμοσφαιρική ρύπανση.
Αυτό το πεδίο έρευνας ξεκίνησε με την ανακάλυψη ότι η χημική ουσία τριβουτυλτίνη (tributyltin) που χρησιμοποιείται για την κατασκευή ενός πλαστικού, του χλωριούχου πολυβινυλίου (PVC), μπορεί να ενεργοποιήσει έναν ορμονικό υποδοχέα και να αυξήσει το σωματικό λίπος. Τα ποντίκια που εκτίθενται στην τριβουτυλτίνη πριν ακόμα γεννηθούν, αποκτούν μεγαλύτερο βάρος κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Η τριβουτυλτίνη αλλάζει το μεταβολισμό της γλυκόζης και αυξάνει την αποθήκευση του λίπους όχι μόνο στα ποντίκια που έχουν εκτεθεί αλλά και στους απογόνους τους. επόμενες γενιές των τρωκτικών που εκτέθηκαν. Το ίδιο έχει παρατηρηθεί και στους ανθρώπους. Μια μελέτη του 2021 συσχέτισε την παχυσαρκία μιας ομάδας γυναικών με το επίπεδο έκθεσης των γιαγιάδων τους στο φυτοφάρμακο DDT, παρόλο που οι εγγονές δεν εκτέθηκαν ποτέ απευθείας σ’ αυτό. Έχουν εντοπιστεί περίπου 50 χημικές ουσίες με σοβαρές ενδείξεις ότι αυξάνουν το βάρος. Μεταξύ αυτών είναι η δισφαινόλη Α και οι φθαλικές ενώσεις που προστίθενται στα πλαστικά, τα τεχνητά γλυκαντικά και η αντιβακτηριακή ουσία τρικλοζάνη που χρησιμοποιείται στις οδοντόκρεμες. Μια μετα-ανάλυση 15 μελετών το 2019 βρήκε σχέση μεταξύ των επιπέδων της δισφαινόλης Α και της ανθρώπινης παχυσαρκίας. Τα πιο πρόσφατα στοιχεία για τα παχυσογόνα παρουσιάστηκαν σε τρεις ανασκοπήσεις που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Biochemical Pharmacology.
Τα πρώτα χρόνια της παιδικής ανάπτυξης είναι τα πιο ευάλωτα. Τα πρώτα χρόνια της ζωής είναι μια περίοδος ταχείας ανάπτυξης ποικίλων συστημάτων στο σώμα και μπορεί να καθορίσουν τη μελλοντική ανάπτυξή του. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένοι ατμοσφαιρικοί ρύποι ενσωματώνονται στον πλακούντα. Η έκθεση του εμβρύου στη μήτρα αλλά και στην πρώιμη ζωή είναι οι πιο ευαίσθητες χρονικές περίοδοι, επειδή συμβαίνει ένας μη αναστρέψιμος τροποποιημένος προγραμματισμός διαφόρων τμημάτων του μεταβολικού συστήματος. Μια μελέτη βρήκε ότι η έκθεση στη ρύπανση της ατμόσφαιρας από οχήματα τον πρώτο χρόνο της ζωής αυξάνει τον κίνδυνο παχυσαρκίας στα παιδιά. Για παράδειγμα, τα υψηλά επίπεδα διοξειδίου του θείου, που απελευθερώνουν οι κινητήρες ντίζελ, μπορούν να οδηγήσουν σε ταχεία αύξηση του βάρους. Άλλες μελέτες έχουν κάνει ανάλογες παρατηρήσεις για ρυπογόνες ουσίες της κυκλοφορίας των οχημάτων.
Τα Pfas
Οι υπερφθοριωμένες αλκυλιωμένες ουσίες ή Pfas (per- and polyfluoroalkyl substances) είναι μεταξύ των παχυσογόνων. Αυτά τα συνθετικά χημικά εμφανίστηκαν στη δεκαετία του 1940 και έχουν σχεδόν 5.000 παραλλαγές. Η ικανότητά τους να απωθούν το λίπος και το νερό, έχει κάνει Pfas τα μοναδικά για μια ποικιλία χρήσεων. Ενσωματώνονται σε συσκευασίες τροφίμων, κουτιά πίτσας, αντικολλητικά τηγάνια, υφάσματα ανθεκτικά σε λεκέδες, μπογιές, αφρό πυρόσβεσης, καλλυντικά, ηλεκτρονικά και ιατρικά είδη, ακόμα και στο χαρτί της τουαλέτας. Τα Pfas αποκαλούνται παντοτινά χημικά γιατί περιέχουν χημικούς δεσμούς άνθρακα-φθορίου που είναι πολύ ισχυροί και χρειάζεται να περάσουν αιώνες για να διασπαστούν. Για να διασπαστεί μισό γραμμάριο ενός τύπου που ονομάζεται Pfos -απωθεί τους λεκέδες στα υφάσματα- χρειάζονται 400 χρόνια ενώ για ένα άλλο είδος που ονομάζεται Pfoa και βρίσκεται στα αντικολλητικά τηγάνια, χρειάζονται 800 χρόνια. Τα Pfas υπάρχουν στην σκόνη του σπιτιού και στον αέρα που αναπνέουμε. Μέσω του αποχετευτικού συστήματος καταλήγουν σε ποτάμια, λίμνες ή στο έδαφος. Τα φυτά και τα ζώα που τρώμε περιέχουν Pfas μέσω της έκθεσής τους στο νερό και το έδαφος. Τουλάχιστον έξι εκατομμύρια Αμερικανοί πίνουν νερό που περιέχουν Pfas πάνω από τα αποδεκτά όρια.
Τα Pfas είναι μια μεγάλη ανησυχία για την ανθρώπινη υγεία. Συνήθως διερευνώνται για προβλήματα υγείας όπως ο καρκίνος και ο διαβήτης, αλλά παίζουν ρόλο και στην παχυσαρκία. Ο λόγος είναι ότι δρουν σαν ενδοκρινικοί διαταρράκτες, που σημαίνει ότι παρεμβαίνουν στα ορμονικά συστήματα, επηρεάζοντας τον θυρεοειδή αδένα και τα οιστρογόνα. Επίσης, λόγω της χημικής τους δομής, μιμούνται τα λιπαρά οξέα ενεργοποιώντας τους ίδιους υποδοχείς. Οι επιπτώσεις περιλαμβάνουν αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, ηπατικής βλάβης, μειωμένου ανοσοποιητικού, αναπτυξιακών και ορμονικών διαταραχών. Έχει βρεθεί σύνδεση με τις καρδιακές παθήσεις, τις αναπτυξιακές ανεπάρκειες, την καταστολή του ανοσοποιητικού, ορισμένους καρκίνους, το διαβήτη και το θυρεοειδή. Πειράματα σε ζώα δείχνουν ότι τα Pfas προάγουν μεταβολικές αλλαγές που οδηγούν σε λιπαρό συκώτι και ηπατοτοξικότητα, αλλά η αιτία είναι ασαφής. Μια μελέτη, που μέτρησε τα PFAS στο αίμα 1.237 γυναικών, τα συνέδεσε με αυξημένο κίνδυνο για διαβήτη τύπου 2. Μετρήθηκαν οι συγκεντρώσεις 11 Pfas με τεχνικές υψηλής ευαισθησίας και οι γυναίκες παρακολουθήθηκαν για 17 χρόνια. Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι από τις περίπου 1,4 εκατομμύριο νέες περιπτώσεις διαβήτη κάθε χρόνο στις ΗΠΑ, πάνω από το ένα τέταρτο θα μπορούσαν να αποδοθούν στα Pfas. Αν όντως ισχύει κάτι τέτοιο, πρόκειται για μια πολύ μεγάλη βλάβη στην ανθρώπινη υγεία.
Οι ερευνητές έχουν προβληματιστεί γιατί ενώ άνθρωποι ακολουθούν ίδιες δίαιτες, αντιδρούν τόσο διαφορετικά στην απώλεια βάρους. Μπορεί να είναι απλώς οι παραπανήσιες θερμίδες και η έλλειψη σωματικής δραστηριότητας, αλλά μέρος του παζλ είναι και τα παχυσογόνα. Στην αμερικανική μελέτη POUNDS Lost, το 2017, τα Pfas συνδέθηκαν με μεγαλύτερη ανάκτηση βάρους μετά από δίαιτα. Η μελέτη περιέλαβε 621 γυναίκες οι οποίες έχασαν μέσα σε έξι μήνες 6,4 κιλά, αλλά τους επόμενους 18 μήνες ανέκτησαν, κατά μέσο όρο, 2,7 κιλά. Αυτές με τα υψηλότερα PFAS στο αίμα τους κέρδισαν 2 κιλά παραπάνω από όσες είχαν τα χαμηλότερα επίπεδα. Διαπιστώθηκε επίσης ότι τα Pfas μείωσαν το βασικό μεταβολισμό σε άνδρες και γυναίκες. Τα οιστρογόνα είναι μεταξύ των ορμονών που ρυθμίζουν το σωματικό βάρος και ίσως γι’ αυτό τα Pfas έχει φανεί ότι επηρεάζουν περισσότερο τις γυναίκες.
Παρόμοιο αποτέλεσμα έδειξε μια ανάλυση της ευρωπαϊκής μελέτης «DioGenes» το 2023. Η μελέτη είχε δείξει το 2011 ότι η υψηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης και ο χαμηλός γλυκαιμικός δείκτης συνεισέφεραν στην απώλεια και διατήρηση του βάρους. Όμως οι ατομικές αποκρίσεις διέφεραν ευρέως. Οι συμμετέχοντες ακολούθησαν μια δίαιτα 800 θερμίδων την ημέρα για οκτώ εβδομάδες και όσοι έχασαν πάνω από το 8% του βάρους τους προκρίθηκαν για τυχαιοποίηση σε μία από πέντε ομάδες δίαιτας για 26 εβδομάδες χωρίς περιορισμό θερμίδων. Εξετάστηκε η επίδραση των Pfas σε 381 άτομα και διαπιστώθηκε ότι αυτοί που κέρδισαν το περισσότερο βάρος είχαν υψηλότερα επίπεδα PFAS στο αίμα τους. Όσοι ανήκαν στο ανώτερο ένα τρίτο των Pfas ανέκτησαν, κατά μέσο όρο, 10 κιλά παραπάνω από εκείνους που ήταν στο χαμηλότερο ένα τρίτο. Το πιο εκπληκτικό ήταν ότι τα Pfas είχαν μεγαλύτερη επίδραση στην ανάκτηση του βάρους από το είδος της δίαιτας.
Πως να μειώσετε τα Pfas
Υπάρχει ένας τρόπος να μειώσετε τα Pfas, η σπιτική διατροφή. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι η τροποποίηση της διατροφής μέσα σε μια εβδομάδα μπορεί να μειώσει τα επίπεδα πολλών παχυσογόνων. Οι άνθρωποι που συνηθίζουν να καταναλώνουν γεύματα στο σπίτι έχουν λιγότερα Pfas στο αίμα τους, ενώ αυτοί που καταναλώνουν φαστ φουντ ή πίτσα, τείνουν να έχουν υψηλότερα επίπεδα. Αυτό μπορεί να οφείλεται στη μεγαλύτερη επαφή των τροφίμων με τις συσκευασίες τους. Μια ελληνική μελέτη βρήκε τα ψάρια και τα αυγά συμβάλλουν σχεδόν στο 50% της διατροφικής πρόσληψης Pfos και Pfoa. Μια μελέτη βρήκε ότι όσοι καταναλώνουν περισσότερο ποπ κορν μικροκυμάτων έχουν υψηλότερα επίπεδα Pfas, πιθανότατα λόγω της διαρροής των χημικών από τις σακούλες του ποπ κορν.Μια μελέτη βρήκε ότι ορισμένα οδοντικά νήματα, όπως το Oral-B Glide, αυξάνουν τα Pfas. Αναζητήστε προϊόντα που φέρουν την ένδειξη «απαλλαγμένα από Pfc, Pfos και Pfoa». Επισκεφτείτε τον ιστότοπο Pfas free όπου μπορείτε να βρείτε ποια προϊόντα καθημερινής χρήσης είναι απαλλαγμένα. Αλλά και με τη σπιτική διατροφή μπορείτε να προσλάβετε Pfas από τα μαγειρικά σκεύη που χρησιμοποιείτε. Οι αντικολλητικές κατσαρόλες και τα τηγάνια με τεφλόν χάνουν με τον πάροδο του χρόνου την επικάλυψη τους καθώς τα χρησιμοποιούμε και τα πλένουμε. Μια ελάχιστη ρωγμή σε ένα τηγάνι με τεφλόν απελευθερώνει έως και 9.100 μικροσωματίδια ενώ μια σπασμένη επίστρωση μπορεί να απελευθερώνει έως 2.300.000 μικροσωματίδια. Συνεπώς είναι πολύ σημαντική η επιλογή και η χρήση των μαγειρικών σκευών σας. Ένας τρόπος που μειώνει τα pfas είναι η αιμοδοσία. Επειδή τα Pfas συνδέονται με πρωτεΐνες του αίματος, οι δωρεές αίματος μπορούν να μειώσουν τα επίπεδά τους. Μια μελέτη βρήκε ότι οι πυροσβέστες που εκτίθενται σε Pfas μέσω του πυροσβεστικού αφρού, μειώνουν τα επίπεδα έως 30% με τη δωρεά αίματος.
