Ένα σπορέλαιο, το σογιέλαιο (soybean oil) είναι το πιο χρησιμοποιούμενο μαγειρικό λάδι στις Ηνωμένες Πολιτείες και περιέχεται σε μεγάλη γκάμα επεξεργασμένων τροφίμων. Μια μελέτη ρίχνει φως στο πώς αυτό το ευρέως καταναλισκόμενο συστατικό συμβάλλει στην παχυσαρκία σε ποντίκια.
Σε ένα πείραμα του University of California, Riverside, τα περισσότερα ποντίκια που τρέφονταν με δίαιτα υψηλής περιεκτικότητας σε σογιέλαιο πήραν σημαντικό βάρος. Μια άλλη ομάδα γενετικά τροποποιημένων ποντικιών δεν αύξησε το βάρος της, παρόλο που η δίαιτά τους ήταν η ίδια.
Τα τροποποιημένα ποντίκια παρήγαγαν μια ελαφρώς διαφοροποιημένη μορφή μιας ηπατικής πρωτεΐνης που επηρεάζει εκατοντάδες γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό του λίπους. Η διαφοροποιημένη πρωτεΐνη αλλάζει επίσης τον τρόπο που το σώμα χειρίζεται το λινολεϊκό οξύ, ένα από τα κύρια συστατικά του σπορελαίου.
«Αυτό μπορεί να είναι το πρώτο βήμα για να καταλάβουμε γιατί κάποιοι άνθρωποι παίρνουν βάρος πιο εύκολα από άλλους με μια δίαιτα πλούσια σε σπορέλαιο», δήλωσε η Sonia Deol, βιοϊατρικός επιστήμονας του UCR και υπεύθυνη συγγραφέας της μελέτης που δημοσιεύθηκε στο Journal of Lipid Research.
Πώς οι διαφορές στις ηπατικές πρωτεΐνες επηρεάζουν τον μεταβολισμό
Οι άνθρωποι παράγουν και τις δύο μορφές της ηπατικής πρωτεΐνης HNF4α, αλλά η εναλλακτική μορφή εμφανίζεται κυρίως σε ειδικές καταστάσεις, όπως χρόνια ασθένεια ή μεταβολικό στρες από νηστεία ή αλκοολική λιπώδη νόσο του ήπατος. Οι διαφορές σε αυτή την πρωτεΐνη, μαζί με παράγοντες όπως ηλικία, φύλο, γενετική και φάρμακα, μπορεί να εξηγούν γιατί κάποιοι άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι στις μεταβολικές επιδράσεις του σογιέλαιου.
Τα νέα ευρήματα επεκτείνουν προηγούμενη έρευνα του UCR που συνέδεε το σογιέλαιο με την αύξηση βάρους. «Από τη μελέτη μας το 2015 γνωρίζαμε ότι το σπορέλαιο είναι πιο παχυντικό από το καρύδα λάδι», είπε η Frances Sladek, καθηγήτρια κυτταρικής βιολογίας στο UCR. «Τώρα όμως έχουμε τις πιο καθαρές αποδείξεις ότι δεν φταίει το ίδιο το λάδι ή ακόμα και το λινολεϊκό οξύ. Το τι μετατρέπεται σε λιπαρά μέσα στο σώμα παίζει τον ρόλο».
Οξυλιπίδια και η αντίδραση του οργανισμού στο λινολεϊκό οξύ
Στο σώμα, το λινολεϊκό οξύ διασπάται σε ενώσεις που ονομάζονται οξυλιπίδια (oxylipins). Η υπερβολική ποσότητα λινολεϊκού οξέος μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα οξυλιπιδίων, τα οποία συνδέονται με φλεγμονή και συσσώρευση λίπους.
Τα γενετικά τροποποιημένα ποντίκια παρήγαγαν πολύ λιγότερα οξυλιπίδια και είχαν πιο υγιή ηπατική δομή, παρά την ίδια διατροφή πλούσια σε σπορέλαιο, και έδειξαν καλύτερη λειτουργία των μιτοχονδρίων, γεγονός που μπορεί να συνεισφέρει στην αντίστασή τους στην αύξηση βάρους.
Οι ερευνητές εντόπισαν συγκεκριμένα οξυλιπίδια που προέρχονται από λινολεϊκό και α-λινολενικό οξύ, άλλο ένα λιπαρό οξύ στο σογιέλαιο. Αυτά τα μόρια ήταν απαραίτητα για την αύξηση βάρους στα κανονικά ποντίκια.
Γιατί τα οξυλιπίδια από μόνα τους δεν εξηγούν την παχυσαρκία
Ποντίκια με γενετική τροποποίηση που ακολουθούσαν χαμηλής λιπαρής δίαιτα είχαν ακόμα αυξημένα οξυλιπίδια αλλά δεν έγιναν παχύσαρκα. Αυτό δείχνει ότι τα οξυλιπίδια δεν προκαλούν αύξηση βάρους από μόνα τους και ότι εμπλέκονται και άλλες μεταβολικές συνθήκες.
Επιπλέον, τα τροποποιημένα ποντίκια είχαν πολύ χαμηλότερα επίπεδα δύο οικογενειών ενζύμων που μετατρέπουν το λινολεϊκό οξύ σε οξυλιπίδια. Αυτά τα ένζυμα λειτουργούν παρόμοια σε όλα τα θηλαστικά, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων, και τα επίπεδά τους διαφέρουν ανάλογα με τη γενετική, τη διατροφή και άλλους παράγοντες.
Οι ερευνητές ανέφεραν επίσης ότι μόνο τα οξυλιπίδια στο ήπαρ, και όχι αυτά που κυκλοφορούν στο αίμα, συσχετίζονταν με το σωματικό βάρος, υποδεικνύοντας ότι οι συνήθεις εξετάσεις αίματος μπορεί να μην δείχνουν έγκαιρα τις μεταβολικές αλλαγές που προκαλεί η διατροφή.
Αυξημένη κατανάλωση σπορελαίου και πιθανά προβλήματα υγείας
Η κατανάλωση σπορελαίου στις ΗΠΑ αυξήθηκε δραματικά τον τελευταίο αιώνα, από περίπου 2% των συνολικών θερμίδων σε σχεδόν 10% σήμερα. Αν και η σόγια παρέχει φυτική πρωτεΐνη και το σογιέλαιο δεν περιέχει χοληστερόλη, η υπερβολική πρόσληψη λινολεϊκού οξέος από τρόφιμα, ειδικά επεξεργασμένα, μπορεί να συμβάλλει σε χρόνια μεταβολικά προβλήματα.
Η ομάδα του UCR διαπίστωσε επίσης ότι τα ποντίκια που κατανάλωναν σογιέλαιο είχαν υψηλότερα επίπεδα χοληστερόλης, παρά το γεγονός ότι το ίδιο το λάδι δεν περιέχει χοληστερόλη.
Εξέταση άλλων λαδιών υψηλής περιεκτικότητας σε λινολεϊκό οξύ
Οι επιστήμονες τώρα εξετάζουν πώς τα οξυλιπίδια οδηγούν σε αύξηση βάρους και αν παρόμοιες αντιδράσεις συμβαίνουν με άλλα έλαια πλούσια σε λινολεϊκό οξύ, όπως το καλαμποκέλαιο, το ηλιέλαιο και το έλαιο κνήκου (καρθαμέλαιο και μερικές φορές αναφέρεται και ως γαϊδουρέλαιο).
«Το σογιέλαιο δεν είναι κακό από μόνο του», λέει η Sladek. «Αλλά οι ποσότητες που καταναλώνουμε ενεργοποιούν μονοπάτια που το σώμα μας δεν εξελίχθηκε να διαχειρίζεται».
Αν και δεν έχουν προγραμματιστεί κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους, οι επιστήμονες ελπίζουν ότι η δουλειά τους θα καθοδηγήσει μελλοντικές μελέτες και πολιτικές διατροφής.
«Πέρασαν 100 χρόνια από τη στιγμή που παρατηρήθηκε η σύνδεση του μάσηματος καπνού με τον καρκίνο μέχρι να μπουν οι προειδοποιητικές ετικέτες στα τσιγάρα», λέει η Sladek. «Ελπίζουμε να μην χρειαστεί τόσος χρόνος για να αναγνωρίσει η κοινωνία τη σύνδεση υπερβολικής κατανάλωσης σογιέλαιου με αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία».
Περισσότερες πληροφορίες: P2-HNF4α Alters Linoleic Acid Metabolism and Mitigates Soybean Oil-Induced Obesity: Role for Oxylipins. Journal of Lipid Research, 2025; 100932 DOI: 10.1016/j.jlr.2025.100932.
