Τα PFAS (per- and polyfluoroalkyl substances — υπερφθοριωμένες και πολυφθοριωμένες αλκυλιωμένες ουσίες) είναι μια μεγάλη οικογένεια συνθετικών χημικών που χρησιμοποιούνται ευρέως σε καταναλωτικά προϊόντα από τη δεκαετία του 1940. Ονομάζονται «forever chemicals» (παντοτινά χημικά) επειδή δεν διασπώνται εύκολα στο περιβάλλον και μπορούν να παραμείνουν στο ανθρώπινο σώμα για χρόνια. Οφείλουν την ανθεκτικότητά τους στους εξαιρετικά ισχυρούς δεσμούς άνθρακα-φθορίου, από τους ισχυρότερους στη χημεία.
Τα PFAS βρίσκονται παντού: σε αντικολλητικά τηγάνια, συσκευασίες τροφίμων (όπως κουτιά πίτσας), αδιάβροχα υφάσματα, αφρό πυρόσβεσης, καλλυντικά, ηλεκτρονικά, ακόμη και στο νερό και το έδαφος. Στο ανθρώπινο αίμα, ο χρόνος ημίσειας ζωής είναι περίπου 3,5 χρόνια για το PFOA και 4,8 χρόνια για το PFOS. Τα PFAS ανιχνεύονται στο αίμα σχεδόν του 97% των Αμερικανών, σύμφωνα με τα CDC.
Η νέα μελέτη: Τα PFAS και ο ER-αρνητικός καρκίνος του μαστού
Μια νέα μελέτη των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας (NIH) των ΗΠΑ, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Clinical Oncology, βρήκε ότι οι γυναίκες με υψηλότερα επίπεδα δύο κοινών PFAS στο αίμα τους είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να αναπτύξουν ER-αρνητικό καρκίνο του μαστού.
Τι είναι ο ER-αρνητικός καρκίνος;
Οι ER-αρνητικοί όγκοι (estrogen receptor-negative) δεν διαθέτουν υποδοχείς που επιτρέπουν στην ορμόνη οιστρογόνο να βοηθήσει τα καρκινικά κύτταρα να αναπτυχθούν. Σε σύγκριση με τους καρκίνους που ανταποκρίνονται στο οιστρογόνο, οι ER-αρνητικοί είναι πιο επιθετικοί και έχουν χειρότερη πρόγνωση. Οι επιστήμονες γνωρίζουν λιγότερα για το τι αυξάνει τον κίνδυνο αυτού του τύπου καρκίνου.
Τα ευρήματα
Οι ερευνητές μέτρησαν 17 PFAS σε δείγματα αίματος που είχαν συλλεχθεί χρόνια πριν από τη διάγνωση του καρκίνου. Τα αποτελέσματα:
- Οι γυναίκες με τα υψηλότερα επίπεδα PFOA είχαν 67% υψηλότερο ποσοστό ER-αρνητικού καρκίνου του μαστού από εκείνες με τα χαμηλότερα επίπεδα.
- Για το PFOS, το ποσοστό ήταν 93% υψηλότερο — σχεδόν διπλάσιο.
- Δεν παρατηρήθηκε σαφής συσχέτιση μεταξύ των δύο χημικών και του συνολικού κινδύνου καρκίνου του μαστού.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι αυτοί οι αριθμοί περιγράφουν σχετικές διαφορές μεταξύ ομάδων, όχι την ατομική πιθανότητα μιας γυναίκας να νοσήσει.
Η μελέτη βασίστηκε στην Sister Study, μια μεγάλη έρευνα του NIEHS που περιέλαβε 50.884 γυναίκες ηλικίας 35-74 ετών από τις ΗΠΑ και το Πουέρτο Ρίκο (2003-2009). Για την ανάλυση των PFAS, οι ερευνητές συμπεριέλαβαν 1.609 γυναίκες που ανέπτυξαν καρκίνο του μαστού και 2.269 γυναίκες ως ομάδα σύγκρισης.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα
Ο Δρ. Robert F. Kennedy Jr., Υπουργός Υγείας των ΗΠΑ, δήλωσε: «Αυτή η μελέτη των NIH συνδέει δύο παντοτινά χημικά με υψηλότερο κίνδυνο ER-αρνητικού καρκίνου του μαστού και απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση».
Η Δρ. Alexandra White, επικεφαλής της μελέτης, εξήγησε: «Τα ευρήματά μας, τα οποία επιβεβαιώσαμε χρησιμοποιώντας μια μετα-ανάλυση προηγούμενης έρευνας, δείχνουν ότι ορισμένα PFAS, συμπεριλαμβανομένων των PFOA και PFOS, σχετίζονται με υψηλότερο κίνδυνο ER-αρνητικού καρκίνου του μαστού, ενός πιο επιθετικού τύπου όγκου με λίγους γνωστούς παράγοντες κινδύνου».
Επειδή οι ισχυρότερες συσχετίσεις αφορούσαν όγκους χωρίς ορμονικούς υποδοχείς, οι συγγραφείς υποθέτουν ότι τα PFAS μπορεί να επηρεάζουν τον κίνδυνο καρκίνου μέσω άλλων, μη ορμονικών βιολογικών οδών. Πιθανές οδοί περιλαμβάνουν αλλαγές στη δραστηριότητα των γονιδίων ή στο ανοσοποιητικό σύστημα. Ωστόσο, η μελέτη δεν εξέτασε αυτές τις εξηγήσεις.
Η Che-Jung Chang, πρώτη συγγραφέας της μελέτης, τόνισε: «Αν και τα PFAS είναι ανθεκτικά στο περιβάλλον και στο σώμα μας, η έκθεση σε αυτά είναι δυνητικά τροποποιήσιμη, που σημαίνει ότι οι άνθρωποι μπορούν να λάβουν μέτρα για να μειώσουν την έκθεσή τους, και αυτά τα ευρήματα θα μπορούσαν να ανοίξουν νέους δρόμους για την πρόληψη».
Γιατί τα PFAS συνδέονται με τον καρκίνο: Οι μηχανισμοί
Τα PFAS δεν είναι απλώς «ύποπτα»· είναι ενδοκρινικοί διαταράκτες που παρεμβαίνουν στα ορμονικά συστήματα. Δρουν σε πολλαπλά επίπεδα:
- Ορμονική διαταραχή: Δεσμεύονται σε υποδοχείς οιστρογόνων, ανδρογόνων και θυρεοειδούς, διαταράσσοντας τη φυσιολογική σηματοδότηση.
- Ενεργοποίηση PPAR: Λόγω της χημικής τους δομής (που μοιάζει με των λιπαρών οξέων), μιμούνται τα λιπαρά οξέα και ενεργοποιούν τους υποδοχείς PPAR, που ρυθμίζουν τον μεταβολισμό και τη φλεγμονή.
- Ανοσοκαταστολή: Τα PFAS μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργία των κυττάρων του ανοσοποιητικού, μειώνοντας την ικανότητα του οργανισμού να ανιχνεύει και να καταστρέφει καρκινικά κύτταρα.
- Επιγενετικές αλλαγές: Μπορούν να προκαλέσουν μεθυλίωση του DNA, αλλάζοντας τη δραστηριότητα γονιδίων που σχετίζονται με τον καρκίνο.
- Οξειδωτικό στρες: Προκαλούν παραγωγή ελεύθερων ριζών που μπορούν να βλάψουν το DNA.
Πέρα από τον καρκίνο του μαστού: Το ευρύτερο φάσμα των επιπτώσεων
Τα PFAS έχουν συνδεθεί με μια σειρά από σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία:
- Καρκίνος των νεφρών: Ισχυρή συσχέτιση με την έκθεση σε PFOA.
- Καρκίνος των όρχεων: Αυξημένος κίνδυνος σε εκτεθειμένους πληθυσμούς.
- Διαβήτης τύπου 2: Μια μελέτη του 2022 σε 1.237 γυναίκες βρήκε ότι οι γυναίκες στο ανώτερο τρίτο της έκθεσης είχαν 2,62 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο διαβήτη.
- Παχυσαρκία: Τα PFAS δρουν ως παχυσογόνα (obesogens), διαταράσσοντας τον μεταβολισμό και προάγοντας την αποθήκευση λίπους.
- Μείωση της γονιμότητας: Συνδέονται με χαμηλότερη ποιότητα σπέρματος και καθυστέρηση στην επίτευξη εγκυμοσύνης.
- Αναπτυξιακές διαταραχές: Έκθεση κατά την εγκυμοσύνη μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του εμβρύου.
- Ανοσοκαταστολή: Μείωση της αποτελεσματικότητας των εμβολίων σε παιδιά.
Τι μπορούμε να κάνουμε: Μείωση της έκθεσης
Παρά την πανταχού παρουσία τους, υπάρχουν τρόποι να μειώσουμε την έκθεσή μας στα PFAS:
- Σπιτική διατροφή: Η Susmann και συν. (2019) βρήκε ότι κάθε 100 θερμίδες φαγητού από το σπίτι συνδέονταν με χαμηλότερα PFAS, ενώ τα ποπ κορν μικροκυμάτων με έως 5% υψηλότερα.
- Αποφυγή αντικολλητικών σκευών: Ιδιαίτερα όταν είναι γρατσουνισμένα.
- Φίλτρα νερού: Τα φίλτρα ενεργού άνθρακα ή αντίστροφης όσμωσης μπορούν να μειώσουν τα PFAS. Ωστόσο εδώ χρειάζεται προσοχή γιατί τα φίλτρα μπορεί να μαζεύουν μικρόβια.
- Έλεγχος καταναλωτικών προϊόντων: Αναζητήστε προϊόντα με ένδειξη «απαλλαγμένα από PFC, PFOS και PFOA».
- Δωρεά πλάσματος: Μια δοκιμή του 2025 σε 285 πυροσβέστες έδειξε ότι η δωρεά πλάσματος μείωσε το PFOS κατά περίπου 30%.
Μια υπόθεση που χρειάζεται περισσότερη έρευνα
Η νέα μελέτη των NIH προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ της σχέσης μεταξύ PFAS και καρκίνου. Δεν αποδεικνύει αιτιότητα· δείχνει μια ισχυρή συσχέτιση που χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση. Όπως σημειώνει η Δρ. White: «Χρειάζεται περισσότερη έρευνα, ιδιαίτερα αξιολογώντας τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού που σχετίζεται με τα νεότερα PFAS υποκατάστατα».
Τα PFAS είναι μια υπενθύμιση ότι η περιβαλλοντική έκθεση δεν είναι αφηρημένη έννοια· είναι ένας παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει την υγεία μας με τρόπους που μόλις αρχίζουμε να κατανοούμε. Και ενώ η επιστήμη προχωρά, η πρόληψη — μέσω πολιτικών που περιορίζουν τα PFAS στο νερό, στον αέρα και στις τροφές — παραμένει η πιο ισχυρή στρατηγική. Όπως το έθεσε ο Δρ. Kennedy: «Θα επιδιώξουμε τα στοιχεία, θα αντιμετωπίσουμε τους περιβαλλοντικούς κινδύνους για την υγεία και θα δώσουμε στις γυναίκες τις πληροφορίες που χρειάζονται για να προστατεύσουν την υγεία τους».
