Το παρακάτω κείμενο βασίζεται σε άρθρο της Χριστίνας Χρυσοχόου, Διευθύντριας ΕΣΥ Α’ Καρδιολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών
Ο μέσος όρος ζωής στις αναπτυγμένες κοινωνίες έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία 100 χρόνια. Χαρακτηριστικό είναι, ότι το προσδόκιμο ζωής στις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης έχει αυξηθεί από τα 49 έτη το 1900 στα 81 έτη σήμερα. Αυτό έχει αποδοθεί στα σημαντικά επιτεύγματα της ιατρικής, της υγιεινής και στην βελτίωση των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών, που οδήγησαν και στην μείωση της βρεφικής θνησιμότητας.
Η διαδικασία της γήρανσης αποτελεί μια αλληλεπίδραση γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων, ενώ η πιθανότητα μακροζωίας εξαρτάται από την ικανότητα επιδιόρθωσης του κάθε οργανισμού των διαταραχών που προκαλούνται στο γενετικό του υλικό, γνωστό ως DNA. Καθώς όμως το γενετικό μας υλικό είναι προκαθορισμένο, η τροποποίηση των περιβαλλοντικών παραμέτρων, αποτελεί το μόνο εργαλείο για την κατάκτηση της “υγιούς γήρανσης”. Φαίνεται μάλιστα ότι γονίδια που δρουν ευεργετικά στα πρώτα χρόνια της ζωής μας, αποκτούν βλαπτική δράση εκφραζόμενα σε άλλα όργανα κατά την γήρανση (θεωρία του πλειοτροπικού ανταγωνισμού). Τέτοιο παράδειγμα αποτελούν τα γονίδια που προάγουν την ασβέστωση των οστών. Αυτά είναι ευεργετικό για την ανάπτυξη και την κίνηση στην νεαρή και μέση ηλικία, αλλά φαίνεται να οδηγούν στην ασβεστοποιό αθηροσκλήρυνση του γήρατος. Έτσι οι νόσοι που συνοδεύουν το γήρας είναι και το τίμημα που πληρώνουμε για την μακροβιότητα.
Γιατί σε μερικούς πληθυσμούς όμως, η γήρανση είναι πιο αργή; Αυτό το ερώτημα έχει απασχολήσει πολλούς ερευνητές καθώς έχουν, παγκοσμίως, εντοπιστεί περισσότερα από 1.000 άτομα που επέζησαν μετά την ηλικία των 110 ετών. Φαίνεται μάλιστα ότι η πιθανότητα θανάτου μετά την ηλικία των 100 ετών σταθεροποιείται στο 50% κατ’ έτος. Η μακροζωία όμως είναι θεμιτό να συνδέεται και από καλή ποιότητα ζωής, η οποία εκφράζεται με την ικανότητα κίνησης ή αυτοεξυπηρέτησης, διατήρησης ψυχικής υγείας και κοινωνικότητας.
Η μελέτη πληθυσμών με αυξημένα ποσοστά μακρόβιων κατοίκων, θα μπορούσε να δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα που αφορούν την αλληλεπίδραση περιβαλλοντικών και γενετικών παραγόντων στην επιβίωση των πληθυσμών. Πρόσφατα, επιστημονικά δεδομένα έδειξαν ότι η Ικαρία, μαζί με τη Σαρδηνία, τη Λόμα Λίντα του Μεξικό, την Νικόγια στην Κόστα Ρίκα και την Οκινάβα της Ιαπωνίας, είναι οι περιοχές του κόσμου με τα υψηλότερα ποσοστά υπερήλικων στον κόσμο. Το ποσοστό του πληθυσμού που ζει πάνω από 90 χρόνια είναι περίπου δεκαπλάσιο του μέσου Ευρωπαϊκού ποσοστού, με παράλληλη διατήρηση καλής ποιότητας ζωής.
Οι μέχρι τώρα παρατηρήσεις συγκλίνουν ότι οι κάτοικοι όλων των παραπάνω περιοχών εμφανίζουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά ζωής που συνοψίζονται σε κατανάλωση μιας συνετής σε θερμίδες διατροφή η οποία είναι πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, όσπρια, τοπικά αφεψήματα, ορεσίβια ζωή με καθημερινή φυσική δραστηριότητα και ενασχόληση σε αγροτικές εργασίες, χαλιναγώγηση του ψυχικού στρες με ανάπτυξη έντονων κοινωνικών δεσμών και διατήρηση ενεργού κοινωνικού ρόλου ακόμα και σε προχωρημένη ηλικία.
Παράλληλα, σε αυτές τις περιοχές έχουν καταγραφεί και γενετικές μεταλλάξεις που φαίνεται να σχετίζονται με την έκφραση ορμονών του φύλου, όπως η τεστοστερόνη, και την αύξηση του προσδόκιμου ζωής στους άρρενες κατοίκους. Χαρακτηριστικό είναι ότι στην Ικαρία η εμφάνιση καρδιαγγειακής νόσου καθυστερεί περίπου 8 έτη από την μέση ηλικία εμφάνισης στο γενικότερο ελληνικό πληθυσμό, ενώ οι γεωφυσικές ιδιομορφίες της νήσου με τις ιαματικές πηγές και το γρανιτώδες προέλευσης υπέδαφος, θέτουν ένα περαιτέρω πεδίο έρευνας.
Στα πλαίσια των παραπάνω επιδημιολογικών παρατηρήσεων, μια ελληνική μελέτη έχει αποτιμήσει κλινικούς, ψυχοκοινωνικούς, διαιτητικούς, περιβαλλοντικούς και βιοχημικούς παραμέτρους που σχετίζονται με την υγεία των μόνιμων κατοίκων της νήσου. Ίσως έτσι αποδειχθεί ότι η μακροζωία στην Ικαρία δεν αποτελεί ένα τυχαίο γεγονός, αλλά το αποτέλεσμα της υιοθέτησης ενός εναλλακτικού τρόπου ζωής. Συνολικά αποτιμήθηκαν περισσότεροι από 300 παράμετροι.
Οι καρδιολογικοί παράγοντες
Τα πρώτα πορίσματα της μελέτης που διεξήχθη από τον Ιούνιο μέχρι τον Οκτώβριο του 2009 και συμπεριέλαβε 673 ηλικιωμένα άτομα (μέσης ηλικίας 75 ±6,5, εκ των οποίων το 49% ήταν άνδρες) και 657 νεότερα (μέσης ηλικίας 54±7, 46% άνδρες), μόνιμους κατοίκους του νησιού, δείχνουν τα εξής:
Το κάπνισμα βρέθηκε να είναι 17% στους ηλικιωμένους και 42% στους μεσήλικες. Η αρτηριακή υπέρταση βρέθηκε σε ποσοστό 65% στους ηλικιωμένους και 29% στους μεσήλικες. Ο σακχαρώδης διαβήτης σε 23% στους ηλικιωμένους και σε 13% στους μεσήλικες, ενώ ιστορικό καρδιαγγειακής νόσου καταγράφηκε στο 21% των ηλικιωμένων και 4% των μεσηλίκων.
Όσον αφορά την υπερλιπιδαιμία, αυτή παρατηρήθηκε στο 42% των ηλικιωμένων και στο 40% των μεσηλίκων, ενώ τα ηλικιωμένα άτομα είχαν μεγαλύτερο ποσοστό (58% έναντι 45% στους νεότερους) εμφάνισης μεταβολικού συνδρόμου (διαταραχή γλυκόζης, σάκχαρο, παχυσαρκία, αρτηριακή υπέρταση, υπερλιπιδαιμία).
Τα ηλικιωμένα άτομα είχαν υψηλότερα επίπεδα αρτηριακής πίεσης αλλά χαμηλότερο σωματικό βάρος.
Τα παραπάνω δείχνουν ότι οι παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου εμφανίζονται σε σημαντικό ποσοστό στους ηλικιωμένους και μάλιστα σε συγκρίσιμα ποσοστά με τους ηλικιωμένους κατοίκους και άλλων περιοχών της χώρας.
Εκείνο όμως που φαίνεται να διακρίνει τους ηλικιωμένους κατοίκους της Ικαρίας είναι ο τύπος της δίαιτας που ακολουθούν, που περιλαμβάνει συχνότερα ψάρι, φρούτα, λαχανικά, όσπρια, αφεψήματα από βότανα και τσάι απ’ ό,τι στους νεότερους.
Λιπαρή διατροφή και νηστεία
Η υιοθέτηση μιας υγιεινής διατροφής ήταν πιο συχνή στους ηλικιωμένους της Ικαρίας (68% στους υπερήλικες άνδρες άνω των 80 ετών και 64% στις υπερήλικες γυναίκες) σε σύγκριση με ανάλογης ηλικίας άτομα αστικών περιοχών της Ελλάδας και από άλλες μελέτες νησιωτικών πληθυσμών της Μεσογείου. Ιδιαίτερα τα υπερήλικα άτομα της μελέτης (>80 ετών) φαίνεται να κατανάλωναν σε ποσοστό 14% των ημερήσιων προσλαμβανόμενων θερμίδων πρωτεΐνη, 54% λίπος (κυρίως μονοακόρεστο και πολυακόρεστο) και υδατάνθρακες σε ποσοστό 32%.
Επιπλέον, το 50,5% των υπερηλίκων της Ικαρίας ανέφεραν τήρηση θρησκευτικής νηστείας. Επίσης, τα ηλικιωμένα άτομα συνηθίζουν τη μεσημεριανή ανάπαυση (ποσοστό 75%) συχνότερα από τους νεότερους, ενώ εμφανίζουν και χαμηλότερα ποσοστά κατάθλιψης.
Από τα ηλικιωμένα άτομα όσοι κατανάλωναν συχνότερα μεσογειακού τύπου δίαιτα είχαν σε μικρότερη συχνότητα παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου, ενώ η συχνή εβδομαδιαία κατανάλωση ψαριού σχετιζόταν με καλύτερη διατήρηση της ελαστικότητας των αγγείων, δηλαδή καλύτερη αγγειακή ηλικία, ενώ ανάλογα και η καθημερινή χρήση ελαιολάδου φαίνεται να έχει ακόμα και στους ηλικιωμένους ευεργετική επίδραση στη σεξουαλική τους ζωή με καλύτερα ποσοστά ικανοποίησης από την ερωτική τους δραστηριότητα.
Σε πληθυσμό 284 ηλικιωμένων ανδρών, από 65 έως 99 ετών, που συμπλήρωσαν το ειδικό ερωτηματολόγιο ερωτικής δραστηριότητας, ποσοστό 60% ανέφερε τουλάχιστον μέτρια αυτοπεποίθηση κατά τη διάρκεια ερωτικής συνεύρεσης και ποσοστό 50% ανέφερε ολοκλήρωση της συνεύρεσης. Ένα ποσοστό 30% ανέφερε ότι δεν έχει καμία σεξουαλική δραστηριότητα.
Όσον αφορά την κατανάλωση καφέ, η μέτρια κατανάλωση 1-2 φλιτζάνια ελληνικού καφέ την ημέρα σχετίζεται επίσης με καλύτερη διατήρηση της ελαστικότητας των αγγείων, ενώ η μεγαλύτερη κατανάλωση καφεΐνης δεν φαίνεται να βελτιώνει περαιτέρω την αγγειακή ηλικία και τη λειτουργία του ενδοθηλίου, που αποτελεί και τον πιο ισχυρό ενδοκρινή αδένα του οργανισμού.
Μειωμένη κατάθλιψη
Τα ποσοστά κατάθλιψης ήταν από τα χαμηλότερα σε σύγκριση με άλλους πληθυσμούς ηλικιωμένων αλλά ακόμα και αύξηση κατά 1 μονάδα στο σκορ της κλίμακας γηριατρικής κατάθλιψης φαίνεται να οδηγεί σε 12% μεγαλύτερη πιθανότητα παρουσίας επιπλέον παράγοντα καρδιαγγειακού κινδύνου που σχετίζεται με την παρουσία μεταβολικού συνδρόμου.
Συμπτωματολογία σοβαρής κατάθλιψης καταγράφηκε σε ποσοστό 4% των ηλικιωμένων ανδρών και 9% των ηλικιωμένων γυναικών (μέσης ηλικίας 75 ετών). Όπως αναμενόταν, τα ηλικιωμένα άτομα με υψηλά επίπεδα κατάθλιψης είχαν μεγαλύτερο ποσοστό καρδιομεταβολικού συνδρόμου, λιγότερα χρόνια εκπαίδευσης στο σχολείο, υψηλότερα ποσοστά αρτηριακής υπέρτασης, σακχαρώδους διαβήτη και καρδιαγγειακής νόσου και χειρότερα επίπεδα φυσικής άσκησης, σε σύγκριση με τα άτομα που εμφάνιζαν τα χαμηλότερα ποσοστά κατάθλιψης.
Αυτό το εύρημα υποστηρίζεται και από άλλες διεθνείς μελέτες που αποδεικνύουν ότι η δυσμενής επίδραση της κατάθλιψης στην καρδιαγγειακή υγεία επέρχεται μέσω επίδρασης σε καρδιαγγειακού παράγοντες κινδύνου, όπως αρτηριακή πίεση, σάκχαρο, χοληστερίνη.
Φαίνεται όμως ότι όταν μελετήθηκε η επίδραση της μεσογειακής διατροφής στα άτομα με υψηλά επίπεδα κατάθλιψης που είχαν και τη μεγαλύτερη άθροιση παραγόντων καρδιαγγειακού κινδύνου, η μεσογειακή δίαιτα επέφερε βελτίωση των μεταβολικών τους χαρακτηριστικών, αναδεικνύοντας καρδιοπροστατευτικό ρόλο. Είναι γνωστό από πρόσφατες μελέτες ότι η λήψη ωμέγα 3 πολυακόρεστων λιπαρών οξέων βελτιώνει την καταθλιπτική συνδρομή. Στα ηλικιωμένα άτομα της μελέτης της Ικαρίας φάνηκε ότι η συχνότερη κατανάλωση ψαριού (3-5 μερίδες την εβδομάδα) βελτιώνει τα ποσοστά κατάθλιψης.
Σε ποσοστό 68% των ηλικιωμένων κατοίκων αναφέρουν τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα λήψη ροφήματος τσάι, το οποίο φαίνεται ιδιαίτερα σε συχνότερη κατανάλωση να μειώνει τα επίπεδα λιπιδίων, ακόμα και σε διαβητικούς, ενώ βελτιώνει τη νεφρική λειτουργία, όπως εκφράζεται από την κάθαρση κρεατινίνης.
Το 84% των συμμετεχόντων στη μελέτη για την Ικαρία ανέφεραν ότι καταναλώνουν περισσότερο από 150 γραμμάρια ψαριού την εβδομάδα, ενώ το 65% αυτών είχαν ικανοποιητική νεφρική λειτουργία (υψηλό ποσοστό σε σύγκριση με άλλες σειρές ηλικιωμένων). Φαίνεται ότι η κατανάλωση ψαριού σε συχνότητα 3 μερίδων την εβδομάδα βοηθά στη διατήρηση καλής νεφρικής λειτουργίας ακόμα και σε άτομα με αρτηριακή υπέρταση, σακχαρώδη διαβήτη και άλλες ανθυγιεινές συνήθειες ζωής.
Φυσική δραστηριότητα
Όσον αφορά την άσκηση, το 85% των συμμετεχόντων ανέφεραν μέτρια ενασχόληση σε φυσική δραστηριότητα. Φαίνεται ότι η ενασχόληση σε βάδιση και αγροτικές δουλειές που εμφανίζουν τα ηλικιωμένα άτομα της μελέτης βελτιώνει το σωματικό βάρος και μειώνει την εμφάνιση καρδιαγγειακών επεισοδίων ενώ μειώνει το μέγεθος της αύξησης της μάζας της καρδιάς ακόμα και σε υπέρβαρα/παχύσαρκα άτομα. Αυτό ήταν πιο έκδηλο στις γυναίκες, γεγονός που αντανακλά μια διαφορετική δράση των
καρδιοπροστατευτικών ιδιοτήτων της άσκησης μεταξύ των φύλων.
Η ενασχόληση με φυσική καθημερινή δραστηριότητα μεταξύ των υπερηλίκων (άνω των 80 ετών) φαίνεται να σχετίζεται με 54% μικρότερη πιθανότητα εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου. Επίσης, η ενασχόληση με φυσική άσκηση σχετίζεται με μικρότερη περιφέρεια μέσης (δείκτης κεντρικής παχυσαρκίας), μικρότερη συχνότητα εμφάνισης σακχαρώδους διαβήτη και υψηλότερη HDL χοληστερόλη.
Η έλλειψη φυσικής άσκησης, που οδηγεί σε αύξηση της δραστηριότητας του συμπαθητικού νευρικού συστήματος (ταχυκαρδία, αύξηση αρτηριακής πίεσης) με μειωμένη δραστηριότητα του παρασυμπαθητικού, φαίνεται να σχετίζεται με μειωμένη ελαστικότητα των αγγείων, ιδιαίτερα σε ηλικιωμένους υπερτασικούς ασθενείς.
Η αυξημένη φυσική δραστηριότητα σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα τεστοστερόνης, της ορμόνης του φύλου, στα ηλικιωμένα άτομα, προσφέροντας έτσι μια μεγαλύτερη καρδιαγγειακή προστασία καθώς τα αυξημένα επίπεδα τεστοστερόνης έχουν σχέση με μικρότερη συχνότητα καρδιαγγειακής νόσου και καρδιομεταβολικού συνδρόμου, καθώς και σημαντικά μικρότερη συγκέντρωση φλεγμονωδών δεικτών που σχετίζονται με την εκδήλωση και πρόγνωση της αθηροσκλήρωσης.
Τέλος, η φυσική δραστηριότητα σχετίζεται με καλύτερη νοητική εγρήγορση καθώς τα ηλικιωμένα άτομα που είχαν καθημερινή φυσική άσκηση είχαν αυξημένη πιθανότητα (8πλάσια) διατήρησης καλής νοητικής λειτουργίας, ακόμα και σε παρουσία καρδιαγγειακής νόσου, σακχαρώδους διαβήτη, υπερλιπιδαιμίας, ανεξαρτήτως μορφωτικού επιπέδου, ηλικίας, φύλου, σωματικού βάρους.
Ισχυροί κοινωνικοί δεσμοί
Αυτό που φαίνεται να χαρακτηρίζει τα ηλικιωμένα άτομα της νήσου Ικαρίας είναι οι στενοί οικογενειακοί δεσμοί, η συντροφικότητα, το χαμηλό στρες, το καλό μορφωτικό επίπεδο (έτη φοίτησης σε σχολείο), η καθημερινή άσκηση, η μεσημεριανή σιέστα, το υψηλότερο επίπεδο υιοθέτησης μεσογειακής διατροφής και η έντονη κοινωνική συναναστροφή και συμμετοχή σε κοινωνικά δρώμενα, σε σύγκριση με τους ηλικιωμένους αστικών κέντρων.
Μεγάλη ομάδα ερευνητών των «Μπλε Ζωνών» έχει κατατάξει την Ικαρία μεταξύ των ελάχιστων μελών ενός πολύ ιδιαίτερου κλαμπ, αυτού της μακροζωίας, στο οποίο επίσης ανήκουν η Σαρδηνία, η Οκινάουα στην
Ιαπωνία, η Λόμα Λίντα στην Καλιφόρνια και η Χερσόνησος Νικόγια στην
Κόστα Ρίκα. Οι «Μπλε Ζώνες» έλαβαν το όνομά τους από έναν… μπλε μαρκαδόρο: με αυτόν τον μαρκαδόρο οι επιστήμονες σημείωναν στον χάρτη της Σικελίας τα χωριά όπου εντοπίζονταν οι περισσότεροι υπερήλικοι και ένωναν τις τελείες στον χάρτη.
Στις περιοχές αυτές, που ονομάστηκαν «Μπλέ Ζώνες», οι κάτοικοί τους διακρίνονται για την καλή τους φυσική δραστηριότητα, τα χαμηλά ποσοστά κατάθλιψης και άνοιας και την καλή πνευματική τους εγρήγορση. Η επιδημιολογική παρατήρηση αυτών των πληθυσμών έδειξε ότι
μοιράζονται 9 βασικά χαρακτηριστικά, τα οποία είναι:
- Καθημερινή φυσική δραστηριότητα
- Διατήρηση αισιόδοξης στάσης ζωής
- Χαλιναγώγηση άγχους ζώντας λιτά
- Κατανάλωση μικρών μερίδων φαγητού
- Διατροφή βασισμένη σε γεωργικά προϊόντα
- Μέτρια κατανάλωση αλκοόλ
- Διατήρηση ισχυρών οικογενειακών δεσμών
- Συντροφικότητα και αποφυγή απομόνωσης
- Συμμετοχή σε κοινωνικές ομάδες με κοινά ενδιαφέροντα και απόψεις
Η καθημερινή συναναστροφή τόσο με ανθρώπους της ηλικίας τους στα καφενεία και η αίσθηση συμπαράστασης και βοήθειας από τα νεότερα μέλη της οικογένειας τους είναι ένα σύνηθες εύρημα στη ζωή των ηλικιωμένων
Ικαριωτών.
Λέγεται ότι πεθαίνεις όταν δεν έχει πια σκοπό ζωής. Αυτό φαίνεται να είναι αληθές στους υπερήλικες των «Μπλε Ζωνών», που ο κοινωνικός περίγυρος τους ανανεώνει διαρκώς το αίσθημα χρησιμότητας και ενεργούς συμμετοχής σε κοινωνικά δρώμενα, είτε με συμβουλευτικό χαρακτήρα ακόμα και σε εργασιακά ζητήματα είτε στην ανατροφή των νεότερων μελών της οικογένειας, στη διατήρηση και διδασκαλία εθίμων στις νεότερες γενεές και στη συμμετοχή στην απλή καθημερινότητα.
