Το να παίρνεις ένα ψεύτικο συμπλήρωμα (στην πραγματικότητα ένα εικονικό φάρμακο, ένα placebo) για τρεις εβδομάδες μπορεί να οδηγήσει σε βελτιώσεις τόσο σε σωματικό όσο και σε γνωστικό επίπεδο σε ηλικιωμένους ενήλικες. Αυτή είναι η δύναμη του φαινομένου placebo, όπως αποκαλύπτει έρευνα που διεξήχθη από ψυχολόγους του Πανεπιστημίου Cattolica στο Μιλάνο.
Το εντυπωσιακό είναι ότι το placebo λειτουργεί ακόμα κι όταν τα άτομα που το λαμβάνουν γνωρίζουν ότι αυτό που παίρνουν δεν περιέχει καμία δραστική ουσία. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο International Journal of Clinical and Health Psychology και είχε επικεφαλής τους Diletta Barbiani, Alessandro Antonietti και Francesco Pagnini.
«Η μελέτη εντάσσεται σε μια εδραιωμένη ερευνητική γραμμή κατά την οποία αναλύουμε τον ρόλο του νου στις διαδικασίες γήρανσης, ο οποίος είναι εξαιρετικά σημαντικός», τονίζει ο Francesco Pagnini, Καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας στη Σχολή Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Cattolica.
Καμία προηγούμενη μελέτη δεν είχε εξετάσει αν ένα placebo στην παραδοσιακή του μορφή –μια ανενεργή θεραπεία που παρουσιάζεται ως δραστική– θα μπορούσε να επηρεάσει λειτουργίες που τείνουν να μειώνονται φυσικά με την ηλικία.
«Στόχος μας», εξηγεί ο καθηγητής Pagnini, «ήταν να αποσαφηνίσουμε αν μια θεραπεία με ανοιχτή επισήμανση placebo (δηλαδή, όπου ο αποδέκτης γνωρίζει ότι πρόκειται για placebo) ή ένα ψεύτικο συμπλήρωμα (όπου οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν ότι είναι placebo) θα μπορούσε να επηρεάσει ψυχολογικές, γνωστικές και σωματικές λειτουργίες σε ηλικιωμένους ενήλικες που ζουν στην κοινότητα».
Οι ερευνητές ενέγραψαν 90 υγιείς ηλικιωμένους ενήλικες, οι οποίοι κατανεμήθηκαν τυχαία σε μία από τρεις συνθήκες: μια ομάδα ελέγχου που δεν έλαβε καμία παρέμβαση, μια ομάδα που έλαβε χάπια placebo ενώ τους ειπώθηκε ότι περιείχαν δραστικά συστατικά αποτελεσματικά για τη βελτίωση της λειτουργικότητας και της ευεξίας, και μια ομάδα με ανοιχτή επισήμανση placebo, η οποία ενημερώθηκε ρητά ότι τα χάπια ήταν ανενεργά αλλά ικανά να προκαλέσουν ευεργετικές αποκρίσεις του νου-σώματος.
Οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς (παρέχοντας πληροφορίες για τα επίπεδα αντιλαμβανόμενου στρες, ψυχολογικής ευεξίας, υπνηλίας, κόπωσης, αισιοδοξίας, αυτο-αποτελεσματικότητας και στερεοτύπων για τη γήρανση) και υποβλήθηκαν σε αντικειμενικές δοκιμασίες βραχυπρόθεσμης μνήμης, επιλεκτικής προσοχής και σωματικής απόδοσης πριν και μετά την παρέμβαση των τριών εβδομάδων.
Διαπιστώθηκε ότι μετά από τρεις εβδομάδες, η ομάδα με ανοιχτή επισήμανση placebo εμφάνισε χαμηλότερα επίπεδα αντιλαμβανόμενου στρες σε σύγκριση τόσο με την ομάδα του placebo χωρίς επίγνωση όσο και με την ομάδα ελέγχου. Η απόδοση στη βραχυπρόθεσμη μνήμη βελτιώθηκε επίσης σημαντικά στην ομάδα με ανοιχτή επισήμανση placebo σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου. Οι αναλύσεις αποκάλυψαν συνεπείς γνωστικές και σωματικές βελτιώσεις και στις δύο ομάδες placebo, με ιδιαίτερα έντονα αποτελέσματα στην ομάδα με ανοιχτή επισήμανση.
Πιο συγκεκριμένα, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το placebo βελτίωσε τη σωματική απόδοση κατά 7% όταν λαμβανόταν υπό συνθήκες εξαπάτησης και κατά 9,2% όταν λαμβανόταν εν γνώσει. Η γνωστική απόδοση βελτιώθηκε, ανάλογα με τη δοκιμασία που χρησιμοποιήθηκε, μεταξύ 12,6% και 14,6% στην περίπτωση του ψευδο-συμπληρώματος (placebo χωρίς γνώση) και μεταξύ 6,9% και 21,5% στην περίπτωση του placebo που λαμβανόταν εν γνώσει.
«Πρόκειται για σημαντικές επιδράσεις», τονίζει ο ψυχολόγος, «συγκρίσιμες με εκείνες που παρατηρούνται σε ορισμένες πειραματικές μελέτες για τη σωματική δραστηριότητα όσον αφορά τη σωματική απόδοση και για τη γνωστική εκγύμναση, ιδιαίτερα όσον αφορά τη μνήμη». Μεταξύ των διαφόρων επιδράσεων που παρατηρήθηκαν, καταγράφηκε βελτίωση στην υπνηλία και, ειδικά για την ομάδα που γνώριζε ότι λαμβάνει placebo, βελτίωση στα επίπεδα στρες.
Οι παρεμβάσεις με placebo βελτίωσαν πολλαπλές λειτουργικές περιοχές σε ηλικιωμένους ενήλικες, με τα placebo ανοιχτής επισήμανσης να παράγουν οφέλη συγκρίσιμα ή μεγαλύτερα από εκείνα των “ψευδο-placebo”. Αυτά τα αποτελέσματα υποδηλώνουν τη δυνατότητα των placebo ανοιχτής επισήμανσης ως μια πολλά υποσχόμενη και ηθικά αποδεκτή προσέγγιση για την προώθηση της υγιούς γήρανσης. Αυτά τα ευρήματα αποτελούν ένα ακόμα κομμάτι στην επιστημονική βιβλιογραφία που δείχνει πόσο εξαιρετικά σχετικός είναι ο ρόλος του νου –κατανοούμενος ως σκέψεις, συναισθήματα και αυτοαντίληψη– στη διαδικασία της γήρανσης, όχι μόνο όσον αφορά την ψυχολογική ευεξία, που είναι αρκετά διαισθητικό, αλλά και όσον αφορά τη σωματική και γνωστική λειτουργία, καταλήγει ο καθηγητής Pagnini.
Περισσότερες πληροφορίες: Diletta Barbiani et al, Placebo mechanisms in aging: A randomized controlled trial comparing deceptive and open-label placebos on psychological, cognitive, and physical functioning in older adults, International Journal of Clinical and Health Psychology (2026). DOI: 10.1016/j.ijchp.2026.100673.
