Μια ορμόνη που αντιστρέφει την παχυσαρκία στα ποντίκια φαίνεται να δρα σηματοδοτώντας σε μια περιοχή του εγκεφάλου που εμπλέκεται στο μεταβολισμό και τη ρύθμιση της όρεξης -την ίδια περιοχή που στοχεύουν τα δημοφιλή φάρμακα GLP-1.
Το εύρημα, από ερευνητές του Πανεπιστημίου της Οκλαχόμα, δημοσιεύεται στο περιοδικό Cell Reports.
Η μελέτη παρέχει πολύτιμες νέες γνώσεις για τη φυσικά παραγόμενη ορμόνη που ονομάζεται FGF21 (ινβλαστικός αυξητικός παράγοντας 21, fibroblast growth factor 21), η οποία ήδη εμπλέκεται στην ανάπτυξη φαρμάκων. Φάρμακα που στοχεύουν τη σηματοδοτική οδό αυτής της ορμόνης εξετάζονται επί του παρόντος σε κλινικές δοκιμές για τη θεραπεία της MASH (μεταβολική στεατοηπατίτιδα), μιας μορφής λιπώδους νόσου του ήπατος.
Ο ερευνητής Matthew Potthoff, Ph.D., είναι ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης που δείχνει ότι η ορμόνη παράγει τα ευεργετικά της αποτελέσματα σηματοδοτώντας στον οπίσθιο εγκέφαλο (την κάτω πίσω περιοχή του εγκεφάλου). «Σε προηγούμενες μελέτες μας, διαπιστώσαμε ότι η FGF21 σηματοδοτεί στον εγκέφαλο αντί στο ήπαρ, αλλά δεν γνωρίζαμε πού ακριβώς στον εγκέφαλο», δήλωσε ο Potthoff, καθηγητής βιοχημείας και φυσιολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Οκλαχόμα και αναπληρωτής διευθυντής του Κέντρου Διαβήτη Harold Hamm του OU Health. «Πιστεύαμε ότι θα βρίσκαμε ότι σηματοδοτεί στον υποθάλαμο (ο οποίος εμπλέκεται ευρέως στη ρύθμιση του σωματικού βάρους), οπότε εκπλαγήκαμε πολύ όταν ανακαλύψαμε ότι το σήμα πήγαινε στον οπίσθιο εγκέφαλο, εκεί όπου πιστεύεται ότι δρουν τα ανάλογα GLP-1».
Πιο συγκεκριμένα, η FGF21 σηματοδοτεί σε ένα τμήμα του οπίσθιου εγκεφάλου γνωστό ως μονήρης πυρήνας (nucleus of the solitary tract, NTS) και στην οπίσθια χήρα (area postrema, AP). Ο NTS και η AP ουσιαστικά πραγματοποιούν μια «τηλεφωνική κλήση» σε μια διαφορετική περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται παραβραχιόνιος πυρήνας (parabrachial nucleus), μια σηματοδοτική διαδικασία που είναι απαραίτητη για την άσκηση των ευεργετικών μεταβολικών επιδράσεων της FGF21 στη μείωση του σωματικού βάρους.
«Αυτό το εγκεφαλικό κύκλωμα φαίνεται να διαμεσολαβεί τις επιδράσεις της FGF21», δήλωσε ο Potthoff. «Ελπίζουμε ότι με τον εντοπισμό του συγκεκριμένου κυκλώματος, μπορούμε να βοηθήσουμε στη δημιουργία πιο στοχευμένων θεραπειών που είναι αποτελεσματικές χωρίς αρνητικές παρενέργειες. Τα ανάλογα FGF21 έχουν παρενέργειες όπως γαστρεντερικά προβλήματα και –σε ορισμένες περιπτώσεις– απώλεια οστικής μάζας».
Αν και στοχεύουν την ίδια περιοχή του εγκεφάλου, η FGF21 και η GLP-1 δρουν με διαφορετικούς τρόπους. Η GLP-1 δρα μειώνοντας την πρόσληψη τροφής, ενώ η FGF21 αυξάνει τον μεταβολικό ρυθμό, ο οποίος καίει ενέργεια και οδηγεί σε απώλεια βάρους. Τελικά, ο Potthoff ελπίζει να δει ένα νέο φάρμακο για την απώλεια βάρους και τη MASH.
«Ενώ αυτή η μελέτη επικεντρώθηκε στον μηχανισμό της FGF21 για τη μείωση του σωματικού βάρους, απαιτούνται περαιτέρω μελέτες για να εξεταστεί αν αυτό το κύκλωμα διαμεσολαβεί επίσης την ικανότητα της FGF21 και των αναλόγων της να αντιστρέφουν τη MASH», δήλωσε.
Η FGF21 (fibroblast growth factor 21) ανακαλύφθηκε το 2000 από ερευνητές της εταιρείας Novo Nordisk (Nishimura et al., 2000). Ανήκει στην οικογένεια των ινοβλαστικών αυξητικών παραγόντων (FGFs), αλλά σε αντίθεση με άλλα μέλη της οικογένειας, δεν δρα ως αυξητικός παράγοντας που προάγει την κυτταρική διαίρεση. Αντίθετα, λειτουργεί ως ορμόνη που παράγεται κυρίως από το ήπαρ και εκκρίνεται στην κυκλοφορία του αίματος, επηρεάζοντας τον μεταβολισμό.
Βασικά προηγούμενα ευρήματα (2000-2025)
2005-2007: Μελέτες έδειξαν ότι η FGF21 ρυθμίζεται από τη νηστεία και διεγείρει τη λήψη γλυκόζης από τα λιποκύτταρα, βελτιώνοντας την ευαισθησία στην ινσουλίνη. Αναδείχθηκε ως πιθανός θεραπευτικός στόχος για τον διαβήτη τύπου 2.
2009-2012: Ανακαλύφθηκε ότι η χορήγηση FGF21 σε παχύσαρκα ποντίκια και πιθήκους μειώνει το σωματικό βάρος, βελτιώνει τα λιπίδια του αίματος και μειώνει το λίπος στο ήπαρ. Η δράση αποδόθηκε αρχικά σε περιφερικούς ιστούς (λιπώδης ιστός, ήπαρ).
2013-2017: Σημαντική στροφή: μελέτες έδειξαν ότι η FGF21 δρα κυρίως μέσω του κεντρικού νευρικού συστήματος. Η έγχυση FGF21 απευθείας στον εγκέφαλο ποντικών μιμείται τα μεταβολικά οφέλη, ενώ η αποσιώπηση του υποδοχέα της (FGFR1) στον εγκέφαλο ακυρώνει τη δράση της.
2018-2020: Εντοπίστηκε ότι η FGF21 αυξάνει τον μεταβολικό ρυθμό και την ενεργειακή δαπάνη, σε αντίθεση με άλλες ορμόνες που απλώς μειώνουν την πρόσληψη τροφής. Διαπιστώθηκε επίσης ότι προστατεύει από την ηπατική στεάτωση και τη φλεγμονή.
2020-2025: Αναπτύχθηκαν ανάλογα FGF21 (π.χ. pegozafermin, efruxifermin) που βρίσκονται σε κλινικές δοκιμές φάσης 2/3 για τη θεραπεία της MASH (μη αλκοολική στεατοηπατίτιδα, νυν ονομασία MASH). Παράλληλα, μελέτες αποκάλυψαν παρενέργειες όπως γαστρεντερικές διαταραχές και, σε υψηλές δόσεις, απώλεια οστικής μάζας.
Η νέα μελέτη του Potthoff και της ομάδας του στο Πανεπιστήμιο της Οκλαχόμα προχωρά ένα βήμα παραπέρα. Η FGF21 δρα στον εγκέφαλο, αλλά η ακριβής θέση ήταν άγνωστη. Πιστευόταν ότι ενεργούσε στον υποθάλαμος, την κλασική περιοχή ρύθμισης της όρεξης. Τον νέο εύρημα είναι ότι FGF21 σηματοδοτεί στον οπίσθιο εγκέφαλο -το ίδιο κύκλωμα που χρησιμοποιούν τα φάρμακα GLP-1. Ενώ τα GLP-1 ανάλογα (π.χ. σεμαγλουτίδη) μειώνουν την πρόσληψη τροφής, η FGF21 αυξάνει τον μεταβολικό ρυθμό -δηλαδή καίει περισσότερες θερμίδες χωρίς απαραίτητα να μειώνει την πείνα. Αυτό την καθιστά συμπληρωματική ή εναλλακτική οδό για την απώλεια βάρους.
Ο εντοπισμός του συγκεκριμένου κυκλώματος επιτρέπει την ανάπτυξη πιο στοχευμένων θεραπειών, αποφεύγοντας παρενέργειες όπως η απώλεια οστικής μάζας. Επιπλέον, ανοίγει τον δρόμο για συνδυαστικές θεραπείες που χρησιμοποιούν και τους δύο μηχανισμούς (μείωση πρόσληψης τροφής συν αύξηση ενεργειακής δαπάνης).
Περισσότερες πληροφορίες: Yunfan Lin et al, Pharmacological administration of FGF21 reverses obesity through a parabrachial-projecting neuron population in the hindbrain, Cell Reports (2026). DOI: 10.1016/j.celrep.2026.117093.
