Το κάπνισμα είναι πραγματικά κακό για την υγεία. Όλοι το γνωρίζουν. Αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πόσο κακό κάνει. Μελέτες δείχνουν ότι μη καπνιστές, πρώην καπνιστές και τρέχοντες καπνιστές υποτιμούν συστηματικά τους κινδύνους.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες περισσότεροι άνθρωποι πεθαίνουν κάθε χρόνο από το κάπνισμα παρά από το αλκοόλ, τη χρήση παράνομων ναρκωτικών, τα αυτοκινητιστικά ατυχήματα, τις αυτοκτονίες και τους φόνους μαζί. Κάθε τσιγάρο συντομεύει τη ζωή κατά 20 λεπτά. Κάθε χρόνο, 480.000 Αμερικανοί χάνουν τη ζωή τους εξαιτίας του καπνού -ένας αριθμός δύσκολο να οπτικοποιηθεί, τόσο μεγάλος που ο εγκέφαλός μας τον μετατρέπει σε αφηρημένη στατιστική. Ο αριθμός των καπνιστών στις ΗΠΑ έχει μειωθεί από 41% το 1944 σε 11% το 2024. Ωστόσο, πάνω από 25 εκατομμύρια Αμερικανοί εξακολουθούν να καπνίζουν. Η πτώση είναι αποτέλεσμα των νόμων που θεσπίστηκαν τα τελευταία 50 χρόνια και της εκστρατείας κατά του καπνίσματος.
Μια ριζοσπαστική ιδέα σήμερα είναι η δημιουργία μιας γενιάς χωρίς καπνό. Ένας νόμος θα μπορούσε να καταστήσει παράνομο για οποιονδήποτε κάτω των 21 ετών να αγοράσει τσιγάρα η εστίαση είναι στις πωλήσεις, όχι στην ποινικοποίηση της χρήσης. Η ιδέα αυτή προτάθηκε για πρώτη φορά από ερευνητές υγείας το 2010. Το 2021, η πόλη Brookline της Μασαχουσέτης έγινε η πρώτη στις ΗΠΑ που την υιοθέτησε και οι Μαλδίβες θέσπισαν την πρώτη πανεθνική απαγόρευση το 2025. Η Νέα Ζηλανδία υιοθέτησε μια τέτοια απαγόρευση το 2022 αλλά την κατήργησε το 2024 –μια υπενθύμιση ότι οι πολιτικές αυτές αντιμετωπίζουν ισχυρές αντιστάσεις.
Το Ηνωμένο Βασίλειο εξετάζει ένα παρόμοιο νομοσχέδιο, ενώ στα τέλη του 2025 η Ελλάδα πρότεινε επισήμως στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή την καθιέρωση ενός ευρωπαϊκού «ψηφιακού ορίου ενηλικίωσης» στα 15 έτη, με πλήρη απαγόρευση πρόσβασης σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης –αυτό θα μπορούσε να εφαρμοστεί και στα καπνικά προϊόντα.
Kids Wallet
Στο 11ο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών (22-25 Απριλίου 2026), συζητήθηκε εκτενώς η ανάπτυξη του Kids Wallet, ενός ψηφιακού εργαλείου επαλήθευσης ηλικίας που φιλοδοξεί να ενισχύσει την εφαρμογή της νομοθεσίας. Ο Υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης Δημήτρης Παπαστεργίου σημείωσε ότι η Ελλάδα πρωτοστάτησε σε ευρωπαϊκό επίπεδο με την πρόταση για το Kids Wallet ήδη από τον Μάρτιο του 2025. Πρόκειται για μια ψηφιακή πρωτοβουλία που έρχεται να ενδυναμώσει τη νομοθεσία του Υπουργείου Υγείας.
Στο ίδιο Φόρουμ, η Martina Branconi, Διευθύντρια Ρυθμιστικών Υποθέσεων της BAT Global, υπογράμμισε ότι η μείωση της βλάβης από το κάπνισμα δεν αποτελεί υποκατάστατο της πρόληψης, αλλά μια απαραίτητη συμπληρωματική προσέγγιση για τα εκατομμύρια των ενήλικων καπνιστών που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να κόψουν το κάπνισμα απότομα. Η Ελλάδα, όπως σημείωσε, έχει θεσπίσει ένα προοδευτικό ρυθμιστικό πλαίσιο για τα νέα προϊόντα νικοτίνης και καταγράφει την τρίτη ταχύτερη μείωση της συχνότητας καπνίσματος στην ΕΕ.
Σύμφωνα με τον Καθηγητή Καρδιολογίας του ΕΚΠΑ Ιγνάτιο Οικονομίδη, κατά τη χρήση νεότερων καπνικών προϊόντων, είτε ηλεκτρονικού τσιγάρου είτε θερμαινόμενου τσιγάρου, η βλάβη στα αγγεία και την καρδιά δεν είναι τόσο μεγάλη όσο με τη χρήση του συμβατικού τσιγάρου. Η λογική της μείωσης κινδύνου έχει ήδη υιοθετηθεί από αρκετές χώρες, όπως η Σουηδία, η οποία βρίσκεται στα πρόθυρα να γίνει η πρώτη χώρα χωρίς καπνό (κάτω από 5% καπνιστές) χάρη στη στρατηγική της για εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης.
Οι προκλήσεις
Αλλά τι γίνεται με την ελευθερία επιλογής; Το κλασικό επιχείρημα κατά των νόμων που ρυθμίζουν προσωπικές επιλογές είναι ότι οι άνθρωποι εκτιμούν την αυτονομία τους. Αυτό δεν είναι νέα πρόκληση. Οι νόμοι για τη ζώνη ασφαλείας, το κράνος, το όριο ταχύτητας -όλα αυτά περιορίζουν την ατομική ελευθερία για χάρη της δημόσιας ασφάλειας. Η διαφορά είναι ότι το κάπνισμα βλάπτει και τους άλλους. Η έκθεση στον καπνό στο σπίτι, στο αυτοκίνητο, στο χώρο εργασίας -ειδικά για τα παιδιά- δεν είναι ατομική υπόθεση.
Οι πολιτικές για μια γενιά χωρίς καπνό δεν είναι πανάκεια. Οι νέοι μπορούν να αποκτήσουν τσιγάρα παράνομα, όπως ήδη κάνουν σε μέρη όπου η ηλικία αγοράς είναι 21 ετών -από καταστήματα που δεν ελέγχουν ταυτότητες, από μεγαλύτερους φίλους, από παράνομες διαδικτυακές αγορές. Επιπλέον, οι νέοι έχουν αισιόδοξες πεποιθήσεις για το κάπνισμα -πιστεύουν ότι δεν θα εθιστούν, ότι θα μπορέσουν να σταματήσουν όταν θελήσουν, ότι οι κίνδυνοι είναι υπερβολικοί. Μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι οι έφηβοι δεν γνωρίζουν αρκετά για να κάνουν μια πραγματικά ενημερωμένη επιλογή να καπνίσουν.
Η ιδέα να δούμε τα σημερινά παιδιά να μεγαλώνουν σε έναν κόσμο όπου το τσιγάρο θα είναι τόσο ξένο όσο το κάπνισμα μέσα σε ένα καφέ ήταν αδιανόητο πριν από 20 χρόνια. Το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να δημιουργήσουμε μια γενιά χωρίς καπνό, αλλά αν έχουμε τη συλλογική θέληση να το κάνουμε.
