Το 1878, ένας νεαρός χημικός στο Johns Hopkins ξέχασε να πλύνει τα χέρια του πριν το δείπνο και ανακάλυψε ότι το ψωμί του είχε μια παράξενη, έντονη γλύκα. Το 1965, ένας ερευνητής στην εταιρεία Searle έγλειψε το δάχτυλό του για να πιάσει ένα κομμάτι χαρτί και ανακάλυψε κατά λάθος την ασπαρτάμη. Το 1976, σε ένα εργαστήριο στο Λονδίνο, ένας βοηθός παρεξήγησε την εντολή του προϊσταμένου του, ο οποίος του ζήτησε να «τεστάρει» μια χλωριωμένη ένωση ζάχαρης. Εκείνος κατάλαβε «να τη γευτεί» και το έκανε. Έτσι γεννήθηκε η σουκραλόζη.
Τρία από τα πιο διαδεδομένα γλυκαντικά του πλανήτη ανακαλύφθηκαν, δηλαδή, εντελώς τυχαία, από ανθρώπους που παραβίασαν τους πιο βασικούς κανόνες ασφαλείας ενός εργαστηρίου. Εξίσου τυχαίο, θα λέγαμε, ήταν για δεκαετίες και το πώς αντιμετωπίζαμε την ασφάλειά τους. Η ιστορία των γλυκαντικών είναι μια ιστορία αρχικού ενθουσιασμού, φόβου, δικαίωσης και νέας ανησυχίας, που συνεχίζεται ακόμα και σήμερα.
Το ιστορικό: από τη ζαχαρίνη στη σουκραλόζη
Η ζαχαρίνη είναι το παλαιότερο τεχνητό γλυκαντικό. Ανακαλύφθηκε το 1878 στο εργαστήριο του καθηγητή Ira Remsen στο Johns Hopkins, από τον Ρώσο χημικό Constantin Fahlberg. Είναι περίπου 300 φορές πιο γλυκιά από τη ζάχαρη. Χρησιμοποιήθηκε ευρέως στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η ζάχαρη σπάνιζε, και αργότερα έγινε συνώνυμο της δίαιτας.
Το 1937 ανακαλύφθηκε η ένωση cyclamate, από τον φοιτητή Michael Sveda στο Πανεπιστήμιο του Illinois, και πάλι κατά λάθος, όταν ακούμπησε ένα τσιγάρο στον πάγκο του εργαστηρίου και το γεύτηκε αργότερα. Το cyclamate κυριάρχησε στις δίαιτες σόδες της δεκαετίας του 1960, μέχρι που μελέτες το συνέδεσαν με καρκίνο της ουροδόχου κύστης σε αρουραίους. Το 1969 απαγορεύτηκε στις ΗΠΑ και παραμένει απαγορευμένο μέχρι σήμερα εκεί, παρότι είναι εγκεκριμένο σε πάνω από εκατό άλλες χώρες.
Η ασπαρτάμη ανακαλύφθηκε το 1965 από τον James Schlatter στην εταιρεία G.D. Searle, ενώ δοκίμαζε φάρμακα για το έλκος. Η έγκρισή της από την αμερικανική FDA καθυστέρησε χρόνια: μια ειδική επιτροπή της υπηρεσίας είχε συστήσει το 1980 να μην εγκριθεί, λόγω ανησυχιών για όγκους στον εγκέφαλο πειραματόζωων. Η FDA ενέκρινε τελικά την ασπαρτάμη το 1981 και επέκτεινε την έγκριση στα αναψυκτικά το 1983.
Η σουκραλόζη ανακαλύφθηκε το 1976 στο Λονδίνο και εγκρίθηκε από την FDA το 1998. Είναι περίπου 600 φορές πιο γλυκιά από τη ζάχαρη και σήμερα κυριαρχεί στην αγορά, μαζί με τη στέβια, ένα φυτικό γλυκαντικό από τη Νότια Αμερική που κέρδισε έγκριση ασφάλειας στις ΗΠΑ το 2008.
Η αρχική καλή φήμη
Για το μεγαλύτερο μέρος αυτής της ιστορίας, η κυρίαρχη αντίληψη ήταν απλή: αφού τα γλυκαντικά δεν έχουν θερμίδες, ή έχουν ελάχιστες, λογικά δεν μπορούν να παχαίνουν ούτε να επηρεάζουν το σάκχαρο. Θεωρήθηκαν ιδανική λύση για διαβητικούς και για ανθρώπους που προσπαθούσαν να χάσουν βάρος. Η ζαχαρίνη μάλιστα προωθήθηκε ενεργά για απώλεια βάρους ήδη από τη δεκαετία του 1960.
Υπήρξαν, βέβαια, ενδιάμεσοι φόβοι. Η ζαχαρίνη πέρασε μια δύσκολη περίοδο τη δεκαετία του 1970, όταν μελέτες σε αρουραίους τη συνέδεσαν με καρκίνο της ουροδόχου κύστης. Το 1977 το αμερικανικό Κογκρέσο επέβαλε προειδοποιητική ετικέτα σε κάθε προϊόν που την περιείχε. Χρειάστηκαν πάνω από είκοσι χρόνια έρευνας για να καταλάβουμε γιατί συνέβαινε αυτό. Σε υψηλές δόσεις, η ζαχαρίνη σχηματίζει ένα ίζημα ασβεστίου στα ούρα των αρουραίων, το οποίο ερεθίζει χρόνια την κύστη τους και τελικά προκαλεί όγκους. Ο μηχανισμός αυτός εξαρτάται από την ιδιαίτερη σύσταση των ούρων του αρουραίου και δεν συμβαίνει στον άνθρωπο. Το 2000 η ετικέτα καταργήθηκε και η ζαχαρίνη δικαιώθηκε επιστημονικά. Αυτή η δικαίωση ενίσχυσε τη γενική εμπιστοσύνη προς τα γλυκαντικά για δεκαετίες. Μέχρι πρόσφατα, η κρατούσα άποψη παρέμενε πως είναι ασφαλή, ίσως και ωφέλιμα, ιδίως για όσους παρακολουθούν το βάρος ή το σάκχαρό τους.
Πού βρισκόμαστε σήμερα
Το τοπίο άλλαξε αισθητά μέσα σε λίγους μόλις μήνες το 2023. Τον Μάιο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δημοσίευσε νέα οδηγία, συστήνοντας να μη χρησιμοποιούνται τα μη σακχαρούχα γλυκαντικά για τον έλεγχο του βάρους ή τη μείωση κινδύνου χρόνιων νοσημάτων. Η ανασκόπηση στην οποία στηρίχθηκε δεν βρήκε μακροπρόθεσμο όφελος στη μείωση του σωματικού λίπους, ενώ κατέγραψε πιθανή συσχέτιση με αυξημένο κίνδυνο διαβήτη τύπου 2, καρδιαγγειακών νοσημάτων και θνησιμότητας. Ο ίδιος ο Οργανισμός χαρακτήρισε την οδηγία «υπό όρους», αναγνωρίζοντας πως η βεβαιότητα των στοιχείων είναι χαμηλή. Αρκετοί ερευνητές διαφώνησαν με τη μεθοδολογία, επισημαίνοντας πως οι τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες, θεωρούμενες πιο αξιόπιστες, δείχνουν όφελος στην απώλεια βάρους.
Δύο μήνες αργότερα, τον Ιούλιο του 2023, ήρθε ένα δεύτερο σοκ. Ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC) κατέταξε την ασπαρτάμη ως «πιθανώς καρκινογόνο για τον άνθρωπο» (κατηγορία 2B), βασιζόμενος σε «περιορισμένα στοιχεία» για καρκίνο του ήπατος. Την ίδια μέρα όμως, η κοινή επιτροπή ειδικών του ΠΟΥ και του FAO για τα πρόσθετα τροφίμων (JECFA) επιβεβαίωσε την αποδεκτή ημερήσια δόση των 40 mg ανά κιλό σωματικού βάρους, κρίνοντας πως δεν υπάρχει επαρκής λόγος να αλλάξει. Ένας ενήλικας 70 κιλών θα έπρεπε να πίνει πάνω από 9 έως 14 κουτάκια αναψυκτικού light την ημέρα για να ξεπεράσει αυτό το όριο. Η κατηγορία 2Β δεν σημαίνει αποδεδειγμένος καρκινογόνος παράγοντας. Σημαίνει ότι τα υπάρχοντα στοιχεία δεν επαρκούν για ασφαλές συμπέρασμα προς καμία κατεύθυνση.
Η σύνδεση με το μικροβίωμα
Μία από τις πιο σημαντικές ανατροπές της τελευταίας δεκαετίας ήρθε το 2014, όταν οι Jotham Suez και Eran Elinav στο Ινστιτούτο Weizmann του Ισραήλ δημοσίευσαν στο Nature μια μελέτη που άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμαστε τα γλυκαντικά. Έδωσαν σε ποντίκια τα τρία πιο συνηθισμένα τεχνητά γλυκαντικά, σε δόσεις εγκεκριμένες από την αμερικανική FDA. Τα ποντίκια ανέπτυξαν δυσανεξία στη γλυκόζη, χειρότερη μάλιστα κι από αυτή των ποντικιών που έπιναν απλό ζαχαρόνερο. Η αιτία δεν ήταν τα ίδια τα γλυκαντικά, αλλά η επίδρασή τους στο μικροβίωμα του εντέρου. Όταν οι ερευνητές έδωσαν στα ίδια ποντίκια αντιβιοτικά, εξαλείφοντας το μικροβίωμά τους, η δυσανεξία στη γλυκόζη εξαφανίστηκε. Το εύρημα επιβεβαιώθηκε και σε υγιείς ανθρώπους που συμμετείχαν στη μελέτη. Ήταν η πρώτη φορά που ένα πρόσθετο τροφίμων συνδεόταν άμεσα με δυσανεξία στη γλυκόζη μέσω της διαταραχής του μικροβιώματος, και όχι μέσω των θερμίδων του.
Οκτώ χρόνια αργότερα, η ίδια ομάδα πήγε ένα βήμα παραπέρα. Σε τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη 120 υγιών ενηλίκων, δημοσιευμένη το 2022 στο Cell, οι εθελοντές έλαβαν για δύο εβδομάδες σακχαρίνη, σουκραλόζη, ασπαρτάμη ή στέβια, σε δόσεις χαμηλότερες από το αποδεκτό ημερήσιο όριο. Κάθε γλυκαντικό άλλαξε με διαφορετικό τρόπο το μικροβίωμα του εντέρου και του στόματος. Η σακχαρίνη και η σουκραλόζη μάλιστα επιδείνωσαν μετρήσιμα τη γλυκαιμική απόκριση των συμμετεχόντων, δηλαδή τον τρόπο που το σώμα τους διαχειριζόταν τη γλυκόζη μετά το φαγητό. Το πιο ενδιαφέρον εύρημα ήταν πόσο προσωποποιημένη ήταν η αντίδραση: όταν οι ερευνητές μετέφεραν το μικροβίωμα συγκεκριμένων εθελοντών σε ποντίκια χωρίς δικό τους μικροβίωμα, τα ποντίκια αναπαρήγαγαν σε μεγάλο βαθμό τη γλυκαιμική απόκριση του ανθρώπου δότη. Το πώς αντιδρά κάποιος σε ένα γλυκαντικό εξαρτάται, δηλαδή, σε σημαντικό βαθμό από το προσωπικό του μικροβίωμα, όχι μόνο από το ίδιο το μόριο. Η μελέτη ανέδειξε μια σημαντική λεπτομέρεια: η σακχαρίνη αύξησε την αφθονία των Bacteroides και μείωσε τα Bifidobacterium, ενώ η σουκραλόζη άλλαξε το προφίλ των Clostridia, με αποτέλεσμα την αυξημένη παραγωγή προφλεγμονωδών μεταβολιτών και τη μείωση των ευεργετικών λιπαρών οξέων βραχείας αλυσίδας (SCFAs).
Η απάντηση στο ερώτημα, λοιπόν, είναι ναι: σημαντικό μέρος των μεταβολικών επιπτώσεων των γλυκαντικών περνάει μέσα από το έντερο. Αυτό όμως δεν ισχύει το ίδιο για όλα τα γλυκαντικά, ούτε για όλους τους ανθρώπους.
Τα νεότερα ευρήματα: καρδιά και θρόμβωση
Το μικροβίωμα δεν είναι ο μόνος δρόμος. Το 2023 μια ομάδα του Cleveland Clinic, με επικεφαλής τον καρδιολόγο Stanley Hazen, δημοσίευσε στο Nature Medicine ένα εύρημα που αφορά την ερυθριτόλη, μια «φυσική» γλυκόζη-αλκοόλη που έχει γίνει πολύ δημοφιλής στα προϊόντα keto και χαμηλών θερμίδων. Ασθενείς με υψηλά επίπεδα ερυθριτόλης στο αίμα είχαν περίπου διπλάσια πιθανότητα να εμφανίσουν έμφραγμα, εγκεφαλικό ή θάνατο μέσα στα επόμενα τρία χρόνια, σε σύγκριση με όσους είχαν χαμηλά επίπεδα. Το εύρημα επιβεβαιώθηκε σε δύο ανεξάρτητες ομάδες ασθενών στις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Σε εργαστηριακές δοκιμές, η ερυθριτόλη αύξανε την τάση των αιμοπεταλίων να συσσωματώνονται, δηλαδή να σχηματίζουν θρόμβους. Μια νεότερη μελέτη παρέμβασης, το 2024, το επιβεβαίωσε άμεσα σε υγιείς εθελοντές: μετά την κατανάλωση ροφήματος με ερυθριτόλη, τα επίπεδά της στο αίμα αυξήθηκαν πάνω από 1.000 φορές, και όλες οι μετρήσεις της δραστηριότητας των αιμοπεταλίων επιδεινώθηκαν. Το ίδιο δεν συνέβη με τη ζάχαρη.
Λίγους μήνες αργότερα, η ίδια ομάδα δημοσίευσε στο European Heart Journal παρόμοια ευρήματα για τη ξυλιτόλη, ένα ακόμα δημοφιλές γλυκαντικό αλκοόλης που χρησιμοποιείται σε τσίχλες, γλυκά χωρίς ζάχαρη και προϊόντα στοματικής υγιεινής. Και εδώ, υψηλά επίπεδα ξυλιτόλης συνδέθηκαν με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών συμβαμάτων, με τον ίδιο μηχανισμό ενεργοποίησης των αιμοπεταλίων. Οι ίδιοι οι ερευνητές σημείωσαν κάτι εύγλωττο: αυτός ο κίνδυνος αφορά ακριβώς τον πληθυσμό στον οποίο απευθύνονται εμπορικά αυτά τα προϊόντα, δηλαδή ανθρώπους με παχυσαρκία, διαβήτη ή μεταβολικό σύνδρομο, οι οποίοι βρίσκονται ήδη σε αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο. Ο Hazen, μάλιστα, δήλωσε ότι προτιμά να συστήνει περιστασιακή κατανάλωση ζάχαρης σε μικρές ποσότητες παρά τακτική κατανάλωση προϊόντων με γλυκαντικά αλκοόλης, ειδικά σε άτομα με μεταβολικό σύνδρομο.
Ζάχαρη ή γλυκαντικά;
Ας ξεκινήσουμε από όσα γνωρίζουμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα. Η υπερβολική κατανάλωση ζάχαρης συνδέεται σταθερά με αύξηση βάρους και τερηδόνα. Ο ΠΟΥ συστήνει να μην ξεπερνούν τα ελεύθερα σάκχαρα το 10% της ημερήσιας ενεργειακής πρόσληψης, με στόχο ιδανικά το 5%, δηλαδή περίπου 25 γραμμάρια, έξι κουταλάκια του γλυκού. Η ζάχαρη, δηλαδή, δεν χρειάζεται μικροβίωμα ή αιμοπετάλια για να μας βλάψει. Η ζημιά της είναι άμεση, μετρήσιμη και τεκμηριωμένη εδώ και δεκαετίες. Επιπλέον, η ζάχαρη τροφοδοτεί παθογόνα βακτήρια όπως ο Ruminococcus gnavus, ενώ στερεί από το μικροβίωμα τις πολύτιμες φυτικές ίνες, οδηγώντας σε διάβρωση του βλεννογόνου φραγμού και αύξηση της συστηματικής φλεγμονής.
Τα γλυκαντικά αποφεύγουν αυτή την άμεση ζημιά. Δεν προσθέτουν θερμίδες, δεν ανεβάζουν απευθείας το σάκχαρο του αίματος. Αντ’ αυτού, όμως, φαίνεται να έχουν πιο έμμεσες, πιο εξειδικευμένες και σε ορισμένες περιπτώσεις πιο πρόσφατα ανακαλυφθείσες επιπτώσεις: διαταραχή του μικροβιώματος με επακόλουθη δυσανεξία στη γλυκόζη για ορισμένους ανθρώπους, αυξημένη τάση θρόμβωσης για τα γλυκαντικά αλκοόλης, μια ακόμα ασαφή πιθανή σχέση με καρκίνο για την ασπαρτάμη. Σε αντίθεση με τη ζάχαρη, η οποία έχει έναν ομοιόμορφο, προβλέψιμο μεταβολικό αντίκτυπο, τα γλυκαντικά φαίνεται να δρουν μέσω ενός πιο προσωποποιημένου μηχανισμού που εξαρτάται από τη σύνθεση του μικροβιώματος κάθε ατόμου, γεγονός που καθιστά τις γενικές συστάσεις ιδιαίτερα δύσκολες. Δεν υπάρχει, δηλαδή, ένας καθαρός νικητής. Υπάρχουν δύο διαφορετικά προφίλ κινδύνου.
Η ίδια η έρευνα του Suez δείχνει, μάλιστα, ότι η ερώτηση «ζάχαρη ή γλυκαντικά» μπορεί να είναι λάθος ερώτηση. Η σωστή ερώτηση μοιάζει να είναι ποιο γλυκαντικό, σε ποια δόση, σε ποιο μικροβίωμα, σε ποιον οργανισμό. Η προσωποποιημένη διατροφή, ένα πεδίο ακόμα στα σπάργανα, μπορεί κάποια στιγμή να δίνει πιο συγκεκριμένες απαντήσεις απ’ όσο δίνει σήμερα η επιστήμη.
Διαβητικοί και υγιείς: διαφορετική απάντηση
Εδώ η απάντηση είναι σαφώς ναι, αλλά με μια σημαντική επιφύλαξη. Η οδηγία του ΠΟΥ του 2023 εξαιρεί ρητά τα άτομα με προϋπάρχοντα διαβήτη από τη σύσταση να αποφεύγουν τα γλυκαντικά. Η Αμερικανική Διαβητολογική Εταιρεία, στις πιο πρόσφατες κατευθυντήριες οδηγίες της, θέτει το νερό ως πρώτη επιλογή, αλλά συστήνει τα μη θρεπτικά γλυκαντικά ως προτιμότερη λύση έναντι της ζάχαρης, με μέτρο και για βραχυπρόθεσμο διάστημα, ακριβώς επειδή δεν προκαλούν άμεση αύξηση της γλυκόζης και της ινσουλίνης στο αίμα. Για κάποιον με διαβήτη, η άμεση, τεκμηριωμένη βλάβη μιας κανονικής σόδας είναι μεγαλύτερη και πιο βέβαιη από τον πιο έμμεσο, λιγότερο τεκμηριωμένο κίνδυνο ενός ροφήματος με γλυκαντικά.
Υπάρχει όμως και μια αντίστροφη, πιο λεπτή διάσταση, που αξίζει προσοχή. Όπως είδαμε, η έρευνα για την ερυθριτόλη και τη ξυλιτόλη δείχνει πως ο αυξημένος καρδιαγγειακός κίνδυνος αφορά ειδικά ανθρώπους με παχυσαρκία, διαβήτη ή μεταβολικό σύνδρομο, δηλαδή ακριβώς τον πληθυσμό που καταναλώνει περισσότερο αυτά τα προϊόντα. Αυτό δημιουργεί μια ειρωνεία: το εργαλείο που προορίζεται για την προστασία αυτών των ατόμων μπορεί να εγκυμονεί έναν διαφορετικό, εξίσου σοβαρό κίνδυνο. Ο ίδιος ο επικεφαλής της έρευνας το διατύπωσε ξεκάθαρα: προτιμά να συστήνει περιστασιακή κατανάλωση ζάχαρης σε μικρές ποσότητες, παρά τακτική κατανάλωση προϊόντων με γλυκαντικά αλκοόλης, ειδικά σε ανθρώπους με αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο. Η σύσταση αυτή αφορά συγκεκριμένα την ερυθριτόλη και τη ξυλιτόλη, όχι το σύνολο των γλυκαντικών, και δεν αναιρεί τη γενική θέση πως τα γλυκαντικά παραμένουν χρήσιμο εργαλείο για τον γλυκαιμικό έλεγχο.
Η εικόνα, λοιπόν, δεν χωρίζεται απλά σε διαβητικούς και υγιείς. Χωρίζεται περισσότερο ανά γλυκαντικό. Η σακχαρίνη και η σουκραλόζη φαίνεται να απασχολούν περισσότερο όσους έχουν ευαίσθητο μικροβίωμα ή προδιάθεση για δυσανεξία στη γλυκόζη. Η ερυθριτόλη και η ξυλιτόλη φαίνεται να απασχολούν περισσότερο όσους έχουν ήδη αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο, δηλαδή συχνά τους ίδιους ανθρώπους με διαβήτη για τους οποίους τα γλυκαντικά θεωρούνται γενικά προτιμότερα από τη ζάχαρη. Η αντίφαση αυτή δεν έχει λυθεί ακόμα οριστικά από την επιστήμη.
Εκατόν πενήντα χρόνια μετά το κατά λάθος γλυκό ψωμί του Fahlberg, εξακολουθούμε να ψάχνουμε κάτι που μοιάζει αυτονόητο: μια γλύκα χωρίς συνέπειες. Κάθε φορά που η επιστήμη νομίζει πως το βρήκε, ένα νέο εύρημα μάς θυμίζει πόσο πολύπλοκο είναι το σώμα μας και πόσο διαφορετικά αντιδρά ο κάθε οργανισμός στο ίδιο ερέθισμα. Η ζάχαρη έχει μια βλάβη γνωστή, μετρήσιμη, χωρίς εκπλήξεις. Τα γλυκαντικά έχουν μια βλάβη λιγότερο προβλέψιμη, εξαρτημένη από το ποιο γλυκαντικό, ποια ποσότητα, ποιο μικροβίωμα, ποιον οργανισμό. Ίσως η πιο ειλικρινής απάντηση σε όλο αυτό το ερώτημα να μην είναι ποιο από τα δύο πρέπει να διαλέξουμε, αλλά το πόσο λιγότερο γλυκό θα μπορούσε, τελικά, να είναι το πιάτο μας. Η επαναπροσαρμογή του ουρανίσκου μας σε λιγότερη γλύκα, με την υποστήριξη μιας πλούσιας σε φυτικές ίνες διατροφής, φαίνεται να είναι η μόνη στρατηγική που δεν έχει ανακαλύψει ακόμα ανεπιθύμητες παρενέργειες.
Πηγές
Science History Institute. «The Pursuit of Sweet» (ιστορικό αφιέρωμα για τη ζαχαρίνη), 2023.
National Toxicology Program. Ninth Report on Carcinogens (αφαίρεση της ζαχαρίνης από τον κατάλογο καρκινογόνων), 2000· IARC Monographs, τόμος 73, 1999.
«Let Them Eat Cake? A Historical Analysis of FDA’s Decision to Approve Aspartame». Harvard Kennedy School, ιστορική ανάλυση.
World Health Organization. Use of non-sugar sweeteners: WHO guideline. Γενεύη, 2023.
Khan, T. A., Lee, J. J., Ayoub-Charette, S. κ.ά. «WHO guideline on the use of non-sugar sweeteners: a need for reconsideration». European Journal of Clinical Nutrition, 77 (2023): 1009-1013.
World Health Organization / IARC. «Aspartame hazard and risk assessment results released», κοινό δελτίο τύπου, 14 Ιουλίου 2023.
Suez, J., Korem, T., Zeevi, D. κ.ά. «Artificial sweeteners induce glucose intolerance by altering the gut microbiota». Nature, 514 (2014): 181-186.
Suez, J., Cohen, Y., Valdés-Mas, R. κ.ά. «Personalized microbiome-driven effects of non-nutritive sweeteners on human glucose tolerance». Cell, 185 (2022): 3307-3328.
Witkowski, M., Nemet, I., Alamri, H. κ.ά. «The artificial sweetener erythritol and cardiovascular event risk». Nature Medicine, 29 (2023): 710-718.
Witkowski, M. κ.ά. «Ingestion of the Non-Nutritive Sweetener Erythritol, but Not Glucose, Enhances Platelet Reactivity and Thrombosis Potential in Healthy Volunteers». Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology, 2024.
Witkowski, M., Nemet, I., Li, X. S. κ.ά. «Xylitol is prothrombotic and associated with cardiovascular risk». European Heart Journal, 45 (2024): 2439-2452.
World Health Organization. Guideline: Sugars intake for adults and children. Γενεύη, 2015.
American Diabetes Association. «Standards of Care in Diabetes—2025». Diabetes Care, 48, Suppl. 1 (2025).
