Δύο άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών μπορούν να έχουν παρόμοιο επίπεδο βιολογικής γήρανσης στους εγκεφάλους τους. Μια τέτοια περίπτωση είναι δυνατή επειδή η γήρανση και η μεταβολική υγεία ακολουθούν δύο διακριτές οδούς που επηρεάζουν την υγεία του εγκεφάλου. Ενώ είναι γνωστό ότι ο εγκέφαλος αλλάζει καθώς μεγαλώνουμε, μια πρόσφατη μελέτη που ανέλυσε περισσότερες από 3.000 εγκεφαλικές τομογραφίες διαπίστωσε ότι τα μεταβολικά προβλήματα επηρεάζουν τον εγκέφαλο μέσω μιας διαφορετικής βιολογικής οδού από αυτήν της γήρανσης.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι δύο άξονες λειτουργούν ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον, πράγμα που σημαίνει ότι ένα άτομο μπορεί να είναι σχετικά νεαρό αλλά να βιώνει εγκεφαλικές αλλαγές που σχετίζονται με την κακή μεταβολική υγεία. Αυτές οι αλλαγές, που προκαλούνται από μεταβολικούς παράγοντες, συνδέθηκαν επίσης με την πραγματική γνωστική απόδοση.
Τα άτομα με χειρότερη μεταβολική υγεία γενικά δυσκολεύονταν περισσότερο με εργασίες που απαιτούσαν γνωστική ευελιξία, δηλαδή την ικανότητα μετάβασης μεταξύ ανταγωνιστικών απαιτήσεων. Η συσχέτιση ήταν ισχυρότερη στις γυναίκες.
Ο άξονας της γήρανσης επηρεάζει τον εγκέφαλο διαβρώνοντας τη δομική του ακεραιότητα. Αυτό περιλαμβάνει τη λέπτυνση του εξωτερικού στρώματος του εγκεφάλου και την αγγειακή δυσλειτουργία, η οποία επιβραδύνει τη ροή του αίματος μέσω των εγκεφαλικών αγγείων. Ο μεταβολικός άξονας λειτουργεί διαφορετικά. Αντί για έναν κύριο παράγοντα, έχει έναν στρατό παραγόντων, συμπεριλαμβανομένων του σωματικού βάρους, της αρτηριακής πίεσης και της χοληστερόλης, που δρουν όλοι μαζί.
Το κοινό τους αποτέλεσμα είναι μια μείωση της εγκεφαλικής αιμάτωσης, δηλαδή λιγότερο αίμα που φτάνει πράγματι στον εγκέφαλο.
Τα ευρήματα δημοσιεύονται στο PLOS Biology.
Αναγνωρίζοντας δείκτες εγκεφάλου-σώματος
Ο εγκέφαλος και το σώμα είναι βαθιά συνδεδεμένα. Ωστόσο, όταν οι επιστήμονες μελετούν τη γήρανση, και τα δύο συστατικά εξετάζονται ξεχωριστά, οδηγώντας σε μια ελλιπή εικόνα των βιολογικών διεργασιών που εμπλέκονται.
Αυτή η αποσύνδεση γίνεται εμφανής όταν λαμβάνεται υπόψη ότι οι συνήθεις κλινικοί δείκτες όπως ο ΔΜΣ (Δείκτης Μάζας Σώματος), η αρτηριακή πίεση, τα λιπίδια του αίματος και οι μετρήσεις που σχετίζονται με τη γλυκόζη είναι εύκολο να συλλεχθούν, ωστόσο παραμένει ασαφές το πόσο καλά αντικατοπτρίζουν την υγεία του εγκεφάλου. Αντίθετα, οι προηγμένες τεχνικές μαγνητικής τομογραφίας μπορούν να αποτυπώσουν λεπτομερώς τη δομή, τη συνδεσιμότητα και τη ροή αίματος του εγκεφάλου, αλλά παραμένουν σε μεγάλο βαθμό απούσες από την κλινική φροντίδα ρουτίνας.
Οι ερευνητές έθεσαν ως στόχο να εντοπίσουν απλούς δείκτες που θα μπορούσαν να αντικατοπτρίζουν αξιόπιστα την υγεία του εγκεφάλου ενός ατόμου. Για να το κάνουν αυτό, εξέτασαν πρώτα τι θα μπορούσαν να αποκαλύψουν βασικά δεδομένα υγείας και ιστορικού για τον εγκέφαλο. Στη συνέχεια, εξέτασαν ποιες μετρήσεις εγκεφάλου βάσει μαγνητικής τομογραφίας -που καλύπτουν τη δομή, τη δραστηριότητα και τη ροή αίματος- συνδέονται στενότερα με διαφορετικές πτυχές της σωματικής υγείας.
Η ομάδα συνέλεξε δεδομένα από δύο μεγάλες ομάδες: 597 συμμετέχοντες από το Human Connectome Project–Ageing (HCP–A), ηλικίας 36 έως 100 ετών, για τον εντοπισμό των κύριων βιολογικών προτύπων που συνδέουν την υγεία του σώματος με την υγεία του εγκεφάλου, και 3.013 συμμετέχοντες από τη Βιοτράπεζα του Ηνωμένου Βασιλείου (UK Biobank), ηλικίας 51 έως 83 ετών, για να ελέγξουν αν αυτά τα πρότυπα ισχύουν σε μια ξεχωριστή ομάδα ανθρώπων. Στη συνέχεια, εφάρμοσαν ένα προηγμένο στατιστικό εργαλείο που ονομάζεται Μερική Ανάλυση Ελαχίστων Τετραγώνων (Partial Least Squares – PLS) για να βρουν σχέσεις μεταξύ των δεδομένων του σώματος και όλων των δεδομένων του εγκεφάλου.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η υγεία του εγκεφάλου διαμορφώνεται όχι μόνο από τη γήρανση, αλλά από δύο ξεχωριστούς και ανεξάρτητους «άξονες»: έναν που συνδέεται με την ίδια τη γήρανση και έναν άλλον που συνδέεται με τη μεταβολική υγεία. Αυτά τα πρότυπα παρατηρήθηκαν τόσο σε άνδρες όσο και σε γυναίκες. Η γήρανση επηρεάζει διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου, ενώ η κακή μεταβολική υγεία στοχεύει πρωτίστως στην παροχή αίματος στον εγκέφαλο.
Σημείωσαν ότι η ανεξάρτητη φύση και των δύο αξόνων καθιστά τη μεταβολική υγεία έναν τροποποιήσιμο παράγοντα κινδύνου. Ενώ δεν μπορεί κανείς να σταματήσει τη γήρανση, οι άνθρωποι μπορούν να διαχειριστούν το βάρος, τη χοληστερόλη και την αρτηριακή τους πίεση για να προστατεύσουν την παροχή αίματος στον εγκέφαλο και, κατά συνέπεια, την υγεία του.
Μελλοντική έρευνα που θα χρησιμοποιεί ευρύτερα πάνελ βιοδεικτών θα μπορούσε να βοηθήσει στην αποκάλυψη βαθύτερων συνδέσεων μεταξύ του σώματος και του εγκεφάλου πέρα από τον μεταβολισμό. Μέχρι τότε, τα ευρήματα καθιστούν σαφές ότι η μεταβολική υγεία δεν αφορά μόνο την καρδιά ή τον διαβήτη, καθώς συνδέεται άμεσα με τη ροή του αίματος στον εγκέφαλο και τη γνώση. Ως τροποποιήσιμος παράγοντας, αξίζει μια πιο κεντρική θέση στην ενημέρωση της δημόσιας υγείας σχετικά με την υγεία του εγκεφάλου.
Περισσότερες πληροφορίες: Asa Farahani et al, Aging and metabolism contribute separately to brain–body health, PLOS Biology (2026). DOI: 10.1371/journal.pbio.3003856.
