Νέα έρευνα από την Ιατρική Σχολή Weill Cornell αποκαλύπτει ότι η παχυσαρκία που προκαλείται από διαταραχή των γλυκοκορτικοειδών – των ορμονών του στρες – έχει εντελώς διαφορετικό μεταβολικό προφίλ από την παχυσαρκία που προκαλείται από δίαιτα υψηλή σε λιπαρά. Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Cell Reports, δείχνει ότι η διαταραχή του ρυθμού των γλυκοκορτικοειδών συγκεντρώνει την αντίσταση στην ινσουλίνη στους σκελετικούς μυς, ενώ προστατεύει το συκώτι από τη λιπώδη διήθηση.
Δύο διαφορετικοί δρόμοι προς την παχυσαρκία
Η μελέτη, με επικεφαλής τη Δρ. Mary Teruel, αναπληρώτρια καθηγήτρια Βιοχημείας στο Weill Cornell Medicine, και τους μεταδιδακτορικούς ερευνητές Δρ. Agnieszka Agas και Δρ. Sanjeev Sharma, διαχώρισε τις επιδράσεις της ορμονικής διαταραχής από εκείνες της διατροφής, μεταβάλλοντας ανεξάρτητα και τους δύο παράγοντες σε ποντίκια. Τα ποντίκια είχαν είτε φυσιολογικό είτε «επίπεδο» (flattened) ρυθμό γλυκοκορτικοειδών και κατανάλωναν είτε τυπική δίαιτα είτε δίαιτα υψηλή σε λιπαρά. Η «επιπέδωση» του ρυθμού επιτεύχθηκε αυξάνοντας τα χαμηλά επίπεδα της ορμόνης κατά την περίοδο ανάπαυσης και μειώνοντας την ημερήσια κορύφωση, χωρίς ουσιαστική αύξηση της μέσης έκθεσης στην ορμόνη.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά:
- Μετά από 30 ημέρες, τα ποντίκια με επιπεδωμένο ρυθμό γλυκοκορτικοειδών είχαν συσσωρεύσει περίπου 2,5 φορές περισσότερο λίπος από τα ποντίκια ελέγχου – σχεδόν όσο τα ποντίκια που έλαβαν δίαιτα υψηλή σε λιπαρά.
- Ο συνδυασμός των δύο παραγόντων (επιπεδωμένος ρυθμός + δίαιτα υψηλή σε λιπαρά) προκάλεσε τη μεγαλύτερη συσσώρευση λίπους, δείχνοντας ότι οι δύο μηχανισμοί δρουν προσθετικά.
- Παρά την έντονη παχυσαρκία, τα ποντίκια με επιπεδωμένο ρυθμό προστατεύτηκαν σε μεγάλο βαθμό από τη λιπώδη διήθηση του ήπατος που παρατηρείται στη διαιτογενή παχυσαρκία.
Η ανακατανομή της αντίστασης στην ινσουλίνη
Το πιο καινοτόμο εύρημα αφορά την κατανομή της αντίστασης στην ινσουλίνη. Στην κλασική παχυσαρκία από δίαιτα υψηλή σε λιπαρά, η αντίσταση στην ινσουλίνη είναι γενικευμένη και συνοδεύεται από λιπώδη διήθηση του ήπατος. Στην παχυσαρκία από διαταραχή των γλυκοκορτικοειδών, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική:
- Σκελετικοί μύες: Αναπτύσσουν σοβαρή αντίσταση στην ινσουλίνη.
- Λιπώδης ιστός: Διατηρεί την ευαισθησία του στην ινσουλίνη και συνεχίζει να αποθηκεύει λίπος.
- Ήπαρ: Παραμένει λειτουργικά ευαίσθητο στην ινσουλίνη και προστατεύεται από τη συσσώρευση λίπους.
Αυτή η «ανακατανομή» της δράσης της ινσουλίνης επιτρέπει στον λιπώδη ιστό να λειτουργεί ως μεταβολική δεξαμενή, αξιοποιώντας την παρατεταμένη υπερινσουλιναιμία για να δεσμεύει λιπίδια και να προστατεύει το ήπαρ από την τοξική έκθεση σε λιπαρά οξέα. Όπως εξηγεί η Δρ. Teruel: «Δεν είναι μόνο πόσες θερμίδες έτρωγαν. Ο χρονισμός των ορμονικών σημάτων άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο το σώμα διαχειριζόταν αυτές τις θερμίδες και πού αποθηκευόταν η ενέργεια, κάτι που ήταν κάπως εκπληκτικό για μένα».
Τι έδειξε η προηγούμενη έρευνα
Η νέα μελέτη βασίζεται σε προηγούμενη έρευνα του 2022 από το ίδιο εργαστήριο, η οποία είχε δείξει ότι η επιπέδωση του ρυθμού των γλυκοκορτικοειδών προκαλούσε συσσώρευση μεγάλων ποσοτήτων λίπους χωρίς αύξηση της πρόσληψης τροφής, ενώ τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα παρέμεναν φυσιολογικά και το ήπαρ είχε σχετικά λίγο λίπος. Η νέα μελέτη εξηγεί πώς διατηρείται αυτή η ασυνήθιστη μεταβολική κατάσταση.
Σε ανθρώπους, η διαταραχή του ρυθμού της κορτιζόλης έχει συσχετιστεί με παχυσαρκία και κοιλιακό λίπος. Μελέτη σε εργαζόμενους σε βάρδιες έδειξε ότι η εργασία σε βάρδιες σε νεαρή ηλικία σχετίζεται με αυξημένα μακροπρόθεσμα επίπεδα κορτιζόλης και αυξημένο ΔΜΣ. Άλλη έρευνα διαπίστωσε ότι η χρόνια αποσύνδεση του κιρκάδιου ρυθμού (όπως στη νυχτερινή εργασία) προκαλεί αυξημένη μεταγευματική γλυκόζη αίματος παρά την αυξημένη έκκριση ινσουλίνης, και αντιστρέφει πλήρως τον ημερήσιο ρυθμό της κορτιζόλης.
Το κεντρικό μήνυμα της μελέτης δεν είναι ότι το στρες προκαλεί παχυσαρκία. Είναι ότι η παχυσαρκία μπορεί να προκύψει μέσω διαφορετικών βιολογικών οδών, και αυτές οι οδοί μπορούν να έχουν διαφορετικές μεταβολικές συνέπειες.
Όπως σημειώνει το άρθρο, συχνά μιλάμε για την παχυσαρκία σαν να έχει απλά αίτια: υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, αδράνεια, ενδοκρινικοί διαταράκτες, γενετική, συμπεριφορά. Η βιολογία όμως είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα. Η μελέτη αυτή είναι σε ποντίκια, επομένως πρέπει να αποφύγουμε την άμεση γενίκευση στον άνθρωπο. Ωστόσο, προσφέρει μια ζωηρή υπενθύμιση: η παχυσαρκία είναι ετερογενής. Τα αίτιά της είναι ετερογενή. Και οι μεταβολικές της συνέπειες είναι ετερογενείς. Οποιαδήποτε εξήγηση ανάγει αυτή τη σύνθετη νόσο σε έναν απλό αιτιολογικό παράγοντα είναι πιθανό να χάσει μεγάλο μέρος της βιολογίας – και της βιωμένης πραγματικότητας των ανθρώπων με παχυσαρκία.
Βιβλιογραφία
- Agas A, Sharma S, Narciso A, et al. Disrupted glucocorticoid rhythms selectively induce severe skeletal muscle insulin resistance and uncouple obesity from hepatic steatosis. Cell Reports. 2026;45(9):117926. doi:10.1016/j.celrep.2026.117926
- Tholen S, Patel R, Agas A, et al. Flattening of circadian glucocorticoid oscillations drives acute hyperinsulinemia and adipocyte hypertrophy. Cell Reports. 2022;39(13):111018. doi:10.1016/j.celrep.2022.111018
- Scheer FA, Hilton MF, Mantzoros CS, Shea SA. Adverse metabolic and cardiovascular consequences of circadian misalignment. Proceedings of the National Academy of Sciences. 2009;106(11):4453-4458. doi:10.1073/pnas.0808180106
- van Rossum EFC. Obesity and Cortisol: New Perspectives on an Old Theme. Obesity. 2017;25(3):500-501. doi:10.1002/oby.21766
- Manenschijn L, van Kruysbergen RG, de Jong FH, Koper JW, van Rossum EF. Shift work at young age is associated with elevated long-term cortisol levels and body mass index. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2011;96(11):E1862-E1865. doi:10.1210/jc.2011-1551
- Champaneri S, Xu X, Carnethon MR, et al. Diurnal Salivary Cortisol is Associated With Body Mass Index and Waist Circumference: The Multi-Ethnic Study of Atherosclerosis. Obesity. 2013;21(5):E252-E259. doi:10.1002/oby.20145
