Ο καρκίνος του μαστού είναι η πιο συχνά διαγιγνώσκεται μορφή καρκίνου στις γυναίκες παγκοσμίως. Ενώ η γενετική προδιάθεση και οι ορμονικοί παράγοντες παίζουν σημαντικό ρόλο, ένα αυξανόμενο σύνολο επιστημονικών στοιχείων υποδεικνύει ότι οι περιβαλλοντικές εκθέσεις σε συγκεκριμένες χημικές ουσίες συμβάλλουν σημαντικά στον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου. Για μια γυναίκα που θέλει να μειώσει τον κίνδυνό της, η γνώση του ποιες ουσίες μπορεί να αποφύγει και πώς να το κάνει αποτελεί ένα ουσιαστικό βήμα πρόληψης.
Το 2024, το Ινστιτούτο Silent Spring, ένα αμερικανικό ερευνητικό κέντρο αφιερωμένο στη μελέτη των περιβαλλοντικών αιτιών του καρκίνου του μαστού, δημοσίευσε μια μελέτη-ορόσημο που ταυτοποίησε 921 χημικές ουσίες ικανές να προκαλέσουν όγκους μαστικών αδένων σε ζώα, να διαταράξουν τις ορμόνες ή να ενεργοποιήσουν τους υποδοχείς οιστρογόνων. Η πιο πρόσφατη ανάλυση της ίδιας ομάδας δημοσιεύθηκε το 2026 στο Environmental Health Perspectives και εντόπισε πού εμφανίζονται αυτές οι ουσίες στην καθημερινή ζωή: 485 από αυτές βρίσκονται σε προϊόντα φυτοφαρμάκων, 500 σε καταναλωτικά προϊόντα, 462 σε τρόφιμα, 162 στο πόσιμο νερό, 142 σε φαρμακευτικά προϊόντα και 106 σε δομικά υλικά. Η επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Δρ Τζένιφερ Κέι, είπε ότι «περισσότερες από τις μισές ουσίες στη λίστα κάνουν τα κύτταρα να παράγουν περισσότερα οιστρογόνα ή προγεστερόνη, ορμόνες που είναι γνωστό ότι παίζουν ρόλο στην ανάπτυξη του καρκίνου του μαστού». Πολλές από αυτές τις ουσίες προκαλούν επίσης βλάβη στο DNA, γεγονός που ενισχύει περαιτέρω τον κίνδυνο.
Φυτοφάρμακα: Μια σημαντική πηγή έκθεσης
Τα φυτοφάρμακα αναδεικνύονται ως μία από τις σημαντικότερες πηγές έκθεσης σε χημικές ουσίες που σχετίζονται με τον καρκίνο του μαστού. Από τις 485 χημικές ουσίες που εντοπίστηκαν σε σκευάσματα φυτοφαρμάκων, περίπου το ένα τρίτο (145 ουσίες) έχουν καταχωρηθεί ως δραστικές ουσίες, ενώ οι υπόλοιπες χαρακτηρίζονται ως «αδρανείς» ή «ανενεργές» — όρος που είναι παραπλανητικός, καθώς οι ουσίες αυτές συχνά δεν υποβάλλονται στο ίδιο επίπεδο δοκιμών ασφάλειας με τις δραστικές ουσίες.
Η Δρ Κέι επισημαίνει χαρακτηριστικά: «Τα ευρήματά μας αναδεικνύουν ένα ρυθμιστικό κενό όσον αφορά στις λεγόμενες αδρανείς ουσίες. Όταν σκεφτόμαστε την ασφάλεια των φυτοφαρμάκων, τείνουμε να επικεντρωνόμαστε στη δραστική ουσία. Ωστόσο, οι άνθρωποι εκτίθενται σε ολόκληρο το σκεύασμα και τα ευρήματά μας δείχνουν ότι πολλές από αυτές τις άλλες χημικές ουσίες μπορεί, επίσης, να εγκυμονούν κινδύνους».
Οι κατηγορίες φυτοφαρμάκων που έχουν συνδεθεί πιο έντονα με τον καρκίνο του μαστού περιλαμβάνουν:
- Οργανοχλωριωμένα φυτοφάρμακα (όπως το DDT και τα παράγωγά του, το εξαχλωροβενζόλιο και το χλωρδάνιο), τα οποία είναι λιπόφιλα και συσσωρεύονται μακροχρόνια στον λιπώδη ιστό του μαστού.
- Οργανοφωσφορικά φυτοφάρμακα (όπως το μαλαθείο), τα οποία δρουν ως ισχυροί ενδοκρινικοί διαταράκτες και προκαλούν βλάβη στο DNA.
- Τριαζίνες (όπως η ατραζίνη), που χρησιμοποιείται ευρέως στην καλλιέργεια καλαμποκιού και μπορεί να αυξήσει την παραγωγή οιστρογόνων ενεργοποιώντας το ένζυμο αρωματάση.
- Ζιζανιοκτόνα με βάση τη γλυφοσάτη, τα οποία έχουν επίσης συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του μαστού.
Επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι οι γυναίκες που εκτίθενται επαγγελματικά σε φυτοφάρμακα, όπως οι αγρότισσες, παρουσιάζουν έως και διπλάσιο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Ακόμη και χαμηλές, ρυθμιστικά επιτρεπτές δόσεις μπορούν να προκαλέσουν αυτές τις επιδράσεις, σύμφωνα με την ανασκόπηση του Marcoccia και συνεργατών που δημοσιεύθηκε το 2025.
Πώς μπορεί μια γυναίκα να μειώσει την έκθεσή της
Η μείωση της έκθεσης σε αυτές τις χημικές ουσίες δεν είναι πάντα εύκολη, καθώς βρίσκονται παντού στο περιβάλλον. Ωστόσο, υπάρχουν πρακτικά βήματα που μπορεί να κάνει κάθε γυναίκα για να περιορίσει την έκθεσή της.
Η πιο αποτελεσματική στρατηγία για τη μείωση της έκθεσης στα φυτοφάρμακα μέσω της διατροφής είναι η επιλογή βιολογικών προϊόντων. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο όρος «φυσικό» (natural) δεν είναι συνώνυμο του «βιολογικού» (organic) και έχει ελάχιστη ρυθμιστική σημασία. Επίσης, ο όρος «ελεύθερης βοσκής» (free-range) δεν έχει επίσημο ορισμό και μπορεί να χρησιμοποιείται χωρίς περιορισμούς.
Τα συμβατικά φρούτα και λαχανικά μπορούν να καταναλωθούν με μεγαλύτερη ασφάλεια εάν πλυθούν σχολαστικά. Το καλό πλύσιμο με νερό μπορεί να αφαιρέσει σημαντικό μέρος των υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων από την επιφάνειά τους.
Αποφύγετε πλαστικά που περιέχουν BPA και φθαλικές ενώσεις. Οι φθαλικές ενώσεις (phthalates) και η δισφαινόλη Α (BPA) είναι ενδοκρινικοί διαταράκτες που βρίσκονται σε πλαστικά δοχεία, επενδύσεις κονσερβών και άλλα καταναλωτικά προϊόντα. Οι συστάσεις περιλαμβάνουν:
- Χρήση γυάλινων δοχείων, μεταλλικών παγουριών και χαρτιού κηρού ή λαδόκολλας αντί για πλαστικό περιτύλιγμα και πλαστικά δοχεία.
- Αποφυγή θέρμανσης φαγητού σε πλαστικά δοχεία — η θερμότητα αυξάνει την απελευθέρωση χημικών ουσιών.
- Περιορισμός της χρήσης κονσερβών, καθώς οι επενδύσεις τους μπορεί να περιέχουν BPA .
Αποφύγετε τα αρωματισμένα προϊόντα. Τα αρώματα σε καλλυντικά, απορρυπαντικά και προϊόντα προσωπικής φροντίδας μπορεί να περιέχουν φθαλικές ενώσεις και άλλες ενδοκρινικά δραστικές ουσίες. Η επιλογή προϊόντων με την ένδειξη «χωρίς άρωμα» (fragrance-free) μπορεί να μειώσει σημαντικά την έκθεση.
Επίσης, τα παλιά αντικολλητικά τηγάνια μπορεί να απελευθερώνουν υπερφθοριωμένες ενώσεις (PFAS) κατά το μαγείρεμα. Η αντικατάστασή τους με κεραμικά ή ατσάλινα σκεύη αποτελεί μια απλή αλλαγή με δυνητικό όφελος.
Τα εντομοαπωθητικά, τα προϊόντα καταπολέμησης οικιακών παρασίτων, οι θεραπείες για τις ψείρες και τα απολυμαντικά μπορεί να περιέχουν τις ίδιες χημικές ουσίες που σχετίζονται με τον καρκίνο του μαστού. Η χρήση μη τοξικών εναλλακτικών λύσεων για τον έλεγχο των παρασίτων στο σπίτι είναι σημαντική.
Η πρόληψη του καρκίνου του μαστού δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά στην αποφυγή χημικών ουσιών, καθώς πολλοί παράγοντες κινδύνου — γενετικοί, ορμονικοί και αναπαραγωγικοί — δεν είναι τροποποιήσιμοι. Ωστόσο, η μείωση της έκθεσης σε γνωστούς ενδοκρινικούς διαταρράκτες και καρκινογόνες ουσίες, ιδιαίτερα κατά τα κρίσιμα αναπτυξιακά παράθυρα της εφηβείας, της εγκυμοσύνης και του θηλασμού, αποτελεί μια λογική και προληπτική στρατηγική.
