Σε μια μελέτη 8.783 ενηλίκων ηλικίας 35–69 ετών από όλο τον Καναδά, όσοι κατανάλωναν τις περισσότερες μερίδες υπερεπεξεργασμένων τροφίμων είχαν 40% μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίζουν αγγειακές βλάβες στον εγκέφαλο που ανιχνεύονται με μαγνητική τομογραφία — αλλοιώσεις που δεν προκαλούν συμπτώματα αλλά προηγούνται χρόνια πριν από εγκεφαλικό ή γνωστική έκπτωση. Η συσχέτιση ήταν σχεδόν διπλάσια στις γυναίκες.
Η ίδια μελέτη δεν βρήκε καμία σχέση με τις επιδόσεις σε τεστ μνήμης και προσοχής. Τι σημαίνει αυτό; Ότι ο εγκέφαλος μπορεί να αρχίζει να υφίσταται βλάβες πολύ πριν το αντιληφθούμε — και ότι η διατροφή μπορεί να είναι ένας από τους παράγοντες που τις επιταχύνουν.
Επικεφαλής ήταν ο Russell J. de Souza, αναπληρωτής επιστήμονας στο Population Health Research Institute (PHRI) του Πανεπιστημίου McMaster και στο Hamilton Health Sciences, και ανώτερη συγγραφέας η Sonia S. Anand, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο McMaster. Η μελέτη αξιοποίησε δεδομένα από δύο μεγάλες καναδικές ομάδες πληθυσμού: το CAHHM (Canadian Alliance for Healthy Hearts and Minds) και το PURE-MIND (Prospective Urban and Rural Epidemiology-MIND). Οι συμμετέχοντες στρατολογήθηκαν μεταξύ 2010 και 2018, δεν είχαν ιστορικό καρδιαγγειακής νόσου, και υποβλήθηκαν σε μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου, μετρήσεις σύστασης σώματος και αναλυτικά ερωτηματολόγια διατροφής.
Ο μέσος όρος ηλικίας ήταν 57,7 έτη, το 56,6% ήταν γυναίκες, και ο μέσος δείκτης μάζας σώματος ήταν 27,0 — δηλαδή το δείγμα βρισκόταν στα όρια του υπέρβαρου. Το 37,3% είχε ιστορικό υπέρτασης, το 4,9% διαβήτη και το 16,6% δυσλιπιδαιμίας. Τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα αντιστοιχούσαν κατά μέσο όρο στο 42,2% της ημερήσιας ενεργειακής πρόσληψης — ένα ποσοστό που αντανακλά την καναδική πραγματικότητα, όπου τα UPFs είναι φθηνά, διαθέσιμα και πανταχού παρόντα.
Η μελέτη χώρισε τους συμμετέχοντες σε τέσσερις ομάδες ανάλογα με την κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων. Στην πρώτη ομάδα (χαμηλότερη κατανάλωση), τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα αποτελούσαν το 16,5% των ημερήσιων μερίδων φαγητού. Στην τέταρτη ομάδα (υψηλότερη), το ποσοστό έφτανε το 45,0%. Ταυτόχρονα, η κατανάλωση ελάχιστα επεξεργασμένων τροφίμων — φρούτα, λαχανικά, δημητριακά, όσπρια — μειωνόταν από 68,6% στην πρώτη ομάδα σε 41,5% στην τέταρτη. Δεν είναι απλώς ότι οι άνθρωποι τρώνε περισσότερα UPFs· είναι ότι τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα εκτοπίζουν τα πραγματικά τρόφιμα.
Τα ευρήματα για το σωματικό λίπος ήταν σαφή και ισχυρά. Οι συμμετέχοντες στην υψηλότερη ομάδα είχαν 1,7 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερο ποσοστό σωματικού λίπους και 5,7 mL μεγαλύτερο όγκο σπλαχνικού λίπους σε σύγκριση με την πρώτη ομάδα. Το σπλαχνικό λίπος — το λίπος γύρω από τα όργανα της κοιλιάς — είναι το πιο επικίνδυνο, γιατί εκκρίνει φλεγμονώδεις ουσίες που βλάπτουν τα αιμοφόρα αγγεία.
Το λίπος στο συκώτι (HFF) δεν διέφερε σημαντικά μεταξύ των ομάδων — ένα εύρημα που εκπλήσσει, δεδομένης της σχέσης των UPFs με τη μεταβολική δυσλειτουργία. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι η μέτρηση έγινε με λειτουργική μαγνητική τομογραφία και ότι το δείγμα ήταν μέσης ηλικίας, όχι απαραίτητα με σοβαρή ηπατική νόσο.
Το πιο κρίσιμο εύρημα αφορά τις αγγειακές βλάβες του εγκεφάλου (VBI). Οι ερευνητές μέτρησαν δύο τύπους: τις υψηλής έντασης λευκές ουσίες (HWMH), που αντανακλούν διάχυτη νόσο μικρών αγγείων, και τα λανθάνοντα εγκεφαλικά εμφράκτρα (CBI), που είναι μικρά έμφρακτα χωρίς κλινικά συμπτώματα. Στην πρώτη ομάδα, το 8,1% των συμμετεχόντων είχε αγγειακές βλάβες του εγκεφάλου. Στην δεύτερη ομάδα, το ποσοστό ανέβαινε στο 11,3%.
Μετά από προσαρμογή για την ηλικία, το φύλο, την εθνικότητα, το εισόδημα, την εκπαίδευση, τη σωματική δραστηριότητα, το κάπνισμα, τον διαβήτη, την υπέρταση, τη δυσλιπιδαιμία και τη συνολική ενεργειακή πρόσληψη, η υψηλότερη ομάδα είχε 40% μεγαλύτερη πιθανότητα για αγγειακές βλάβες του εγκεφάλου.
Η διαφορά μεταξύ των φύλων ήταν εντυπωσιακή. Στις γυναίκες, η υψηλότερη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων συσχετίστηκε με 78% μεγαλύτερη πιθανότητα για αγγειακές βλάβες του εγκεφάλου. Στους άνδρες, δεν υπήρχε καμία συσχέτιση.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε και στο σωματικό λίπος: οι γυναίκες είχαν ισχυρότερη συσχέτιση με το ποσοστό λίπους και το σπλαχνικό λίπος, ενώ οι άνδρες όχι. Γιατί συμβαίνει αυτό; Οι ερευνητές προτείνουν ότι μπορεί να οφείλεται σε διαφορές στην κατανομή του λίπους, στις ορμόνες, στη φλεγμονώδη απόκριση ή σε άλλους παράγοντες. Αλλά προειδοποιούν ότι οι αναλύσεις ανά φύλο ήταν διερευνητικές και δεν είχαν προκαθοριστεί — άρα χρειάζεται επανάληψη.
Η ευρύτερη εικόνα
Τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα — όπως ορίζονται από την κατάταξη NOVA — είναι βιομηχανικά παρασκευασμένα προϊόντα που περιέχουν πέντε ή περισσότερα συστατικά, συμπεριλαμβανομένων πρόσθετων όπως χρωστικές, γλυκαντικά, γαλακτωματοποιητές και συντηρητικά. Στις περισσότερες χώρες υψηλού εισοδήματος, αντιστοιχούν σε πάνω από το 50% της ημερήσιας ενεργειακής πρόσληψης. Στον Καναδά, όπως και στις ΗΠΑ, το ποσοστό είναι ιδιαίτερα υψηλό.
Η έρευνα των τελευταίων δύο δεκαετιών έχει συνδέσει τα UPFs με παχυσαρκία, διαβήτη τύπου 2, καρδιαγγειακές παθήσεις, υπέρταση, δυσλιπιδαιμία, ορισμένους καρκίνους και πρόωρη θνησιμότητα. Μια από τις πιο γνωστές μελέτες είναι η τυχαιοποιημένη δοκιμή του Kevin Hall το 2019 στο Cell Metabolism, η οποία έδειξε ότι οι άνθρωποι που έτρωγαν υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα κατανάλωναν 500 θερμίδες περισσότερες την ημέρα και έπαιρναν βάρος, σε σύγκριση με εκείνους που έτρωγαν μη επεξεργασμένα, με τις ίδιες προσφερόμενες θερμίδες, ζάχαρη, λιπαρά και φυτικές ίνες.
Για τον εγκέφαλο, τα δεδομένα είναι πιο πρόσφατα αλλά εξίσου ανησυχητικά. Μια μελέτη του 2023 στο JAMA Neurology από τους Gomes Gonçalves et al. βρήκε ότι η υψηλή κατανάλωση UPFs συσχετίστηκε με ταχύτερη γνωστική έκπτωση σε Βραζιλιάνους ενήλικες. Μια μελέτη του 2022 στο Neurology από τους Li et al. βρήκε ότι η υψηλή κατανάλωση UPFs συσχετίστηκε με αυξημένο κίνδυνο άνοιας σε βρετανικό πληθυσμό. Μια μελέτη του 2024 στο Neurology από τους Bhave et al. βρήκε ότι τα UPFs συσχετίστηκαν με αυξημένο κίνδυνο εγκεφαλικού και γνωστικής έκπτωσης. Και μια μελέτη του 2022 στο European Journal of Nutrition από τους Cardoso et al. βρήκε συσχέτιση με χαμηλότερες γνωστικές επιδόσεις σε ηλικιωμένους Αμερικανούς.
Η μελέτη του de Souza και της Anand προσθέτει τρία πράγματα. Πρώτον, μετρά δομικές αλλοιώσεις στον εγκέφαλο — όχι μόνο γνωστικές επιδόσεις. Οι αγγειακές βλάβες (HWMH και CBI) είναι πρώιμοι δείκτες εγκεφαλοαγγειακής νόσου, που εμφανίζονται χρόνια πριν από τα συμπτώματα. Δεύτερον, μετρά λεπτομερείς φαινοτύπους παχυσαρκίας — ποσοστό σωματικού λίπους, σπλαχνικό λίπος, ηπατικό λίπος — και δείχνει ότι η συσχέτιση με τις αγγειακές βλάβες του εγκεφάλου παραμένει ακόμη και μετά την προσαρμογή για την παχυσαρκία. Αυτό υποδηλώνει ότι τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα μπορεί να βλάπτουν τον εγκέφαλο όχι μόνο μέσω της παχυσαρκίας. Τρίτον, δείχνει ότι η συσχέτιση είναι ισχυρότερη στις γυναίκες — ένα εύρημα που χρειάζεται επιβεβαίωση αλλά είναι βιολογικά εύλογο, δεδομένων των διαφορών στην κατανομή του λίπους και στις ορμονικές αποκρίσεις.
Ποιοι είναι οι μηχανισμοί; Τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα έχουν υψηλό γλυκαιμικό φορτίο, υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη, νάτριο και κορεσμένα λιπαρά — όλα γνωστοί παράγοντες κινδύνου για ενδοθηλιακή δυσλειτουργία και αθηροσκλήρωση. Η τρίτη είναι τα πρόσθετα. Τα UPFs περιέχουν γαλακτωματοποιητές, τεχνητά γλυκαντικά, χρωστικές και συντηρητικά που μπορούν να διαταράξουν το εντερικό μικροβίωμα, να προκαλέσουν φλεγμονή και να επηρεάσουν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό. Καμία από αυτές τις οδούς δεν έχει αποδειχθεί αιτιολογικά — αλλά όλες είναι βιολογικά εύλογες.
Περισσότερες πληροφορίες: Ultraprocessed Food Intake and Adiposity, Vascular Brain Injury, and Cognition in Middle-Aged Adults.
