Φυτοστερόλες και χοληστερίνη: Οφέλη, δοσολογία και παρενέργειες

fytosteroles 6 6Οι φυτοστερόλες (phytosterols) ανήκουν στην οικογένεια των λιπιδίων και η κατανάλωσή τους αποτελεί ένα τρόπο μείωσης της χοληστερόλης (χοληστερίνης) που κυκλοφορεί στο ανθρώπινο αίμα. Η μεγάλη, ωστόσο, κατανάλωσή τους, μπορεί να έχει ορισμένες παρενέργειες.

Οι φυτοστερόλες είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για τις φυτικές στερόλες και στανόλες – οι πρώτες έχουν ένα διπλό δεσμό στον κυκλικό δακτύλιο που σχηματίζεται στο μόριό τους ενώ οι δεύτερες όχι. Το 90% στην ανθρώπινη διατροφή είναι στερόλες και το 10% στανόλες.

Ιδιότητες

Οι φυτοστερόλες αποτελούν συστατικό των κυτταρικών μεμβρανών και το μόριό τους μοιάζει με αυτό της χοληστερόλης που βρίσκεται στα ζωικά κύτταρα. Στον άνθρωπο μεταφέρονται στο αίμα όπως και η χοληστερίνη, στις χαμηλής πυκνότητας λιποπρωτεΐνες (LDL) κατά 70–80% και στις υψηλής πυκνότητας λιποπρωτεΐνες (HDL) κατά (20–30%).

Οι πιο κοινές φυτοστερόλες είναι η σιτοστερόλη (sitosterol) και η καμπεστερόλη (campesterol) οι οποίες βρίσκονται στη διατροφή σε αναλογία 65% και 30% – η β σιτοστερόλη διατίθεται στην αγορά ως διατροφικό συμπλήρωμα. Στις τροφές υπάρχουν μόνες τους ή ενωμένες με λιπαρά οξέα (εστεροποιημένες φυτοστερόλες) και υδατάνθρακες (γλυκοζίτες φυτοστερολών).

Ο ανθρώπινος οργανισμός δεν συνθέτει φυτοστερόλες άρα όλες προέρχονται από τη διατροφή. Βρίσκονται κυρίως στα φυτικά έλαια (σπορέλαια), τα φρούτα, τα λαχανικά, τους σπόρους, τα δημητριακά ολικής άλεσης, τους ξηρούς καρπούς, τα όσπρια, και στις μαργαρίνες που προέρχονται από τα φυτικά έλαια. Συνήθως η πρόσληψη των φυτοστερολών από την διατροφή δεν ξεπερνά τα 500 mg σε ένα καθημερινό διαιτολόγιο μεσογειακής διατροφής.

ΤΡΟΦΕΣ ΠΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΥΝ ΦΥΤΟΣΤΕΡΟΛΕΣ

fytosteroles trofes 6

Από τη δεκαετία του 1950 έγινε γνωστό ότι οι φυτοστερόλες μπορούν να μειώσουν τη χοληστερόλη στο ανθρώπινο αίμα, ελαττώνοντας την απορρόφησή της από τις τροφές στο λεπτό έντερο. Αυτό συμβαίνει λόγω του ανταγωνισμού των φυτικών στερολών με τη χοληστερόλη. Οι φυτικές στερόλες και στανόλες παίρνουν τη θέση της χοληστερόλης εκτοπίζοντάς την αλλά δεν απορροφώνται εύκολα από το λεπτό έντερο. Λιγότερο από το 5% των φυτοστερολών απορροφάται από τη διατροφή ενώ όταν πρόκειται για τη χοληστερόλη απορροφάται το 50% κατά μέσο όρο (30-80% ανάλογα με τον άνθρωπο).

Οι μελέτες δείχνουν ότι η κατανάλωση  1,5-1,8 γραμμαρίων την ημέρα φυτοστερολών έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της απορρόφησης της διατροφικής χοληστερόλης κατά 30-40%. Σε πιο υψηλή δόση, 2,2 γραμμάρια την ημέρα, η απορρόφηση της χοληστερόλης μειώνεται ακόμα και κατά 60%. Η μικρότερη απορρόφηση της χοληστερόλης από τον οργανισμό αντισταθμίζεται κάπως από την ενδογενή παραγωγή της στο συκώτι αλλά όχι πλήρως και τελικά η χοληστερόλη μειώνεται στο αίμα κατά 7-10%. Μείωση της τάξεως του 15% μπορεί να επιτευχθεί εάν συνδυαστούν 2 γραμμάρια φυτοστερολών με υγιεινή διατροφή. Έχει ιδιαίτερη σημασία ότι μειώνεται η LDL, η «κακή» χοληστερίνη, χωρίς να επηρεάζεται η HDL, η «καλή» χοληστερίνη.

Σε περίπτωση που χρησιμοποιούνται στατίνες, οι φυτοστερολες φαίνεται ότι λειτουργούν ενισχυτικά.

Δοσολογία

Για να υπάρξει μια υπολογίσιμη μείωση της LDL – χοληστερόλης στο αίμα μέσω κατανάλωσης φυτοστερολών θα πρέπει αυτές να ανέρχονται στο επίπεδο των 2 γραμμαρίων την ημέρα. Φυσικά θα πρέπει να λαμβάνονται μαζί με ένα γεύμα που περιέχει ζωικές τροφές (αυγά, κρέας κλπ) προκειμένου να εμποδίσουν την απορρόφηση της διατροφικής χοληστερόλης. Αν οι φυτοστερόλες λαμβάνονται εκτός γευμάτων ή σε γεύματα που δεν περιέχουν ζωικές τροφές τότε δεν είναι δυνατόν να έχουν κάποια επίδραση.

Τα 2 γραμμάρια φυτικών στερολών μπορούν προκύψουν από 4,5 κιλά μπρόκολο, 15 κιλά μήλα, 8,3 κιλά πορτοκάλια, 12,6 κιλά καρότα, 42,5 κιλά ντομάτες, 1,7 κιλά φυστίκια, 0,5 κιλά σουσάμι και 2,3 κιλά ψωμί ολικής άλεσης. Επειδή είναι αδύνατον μια διατροφή να παρέχει τέτοιες ποσότητες, τα τελευταία χρόνια έχουν παραχθεί εμπλουτισμένα σε φυτοστερόλες τρόφιμα – για πρώτη φορά προστέθηκαν στις μαργαρίνες το 1997.

Τα εμπλουτισμένα προϊόντα είναι συνήθως μη υδρογονωμένη μαργαρίνη (χωρίς τρανς λιπαρά), γιαούρτια και γαλακτοκομικά. Πιο αποτελεσματικές είναι οι μαργαρίνες. Στην αγορά κυκλοφορούν και ειδικά ροφήματα τα οποία περιέχουν τη συνιστώμενη ποσότητα ανά συσκευασία. Η χαμηλότερη συνιστώμενη δοσολογία είναι 0,8-1,0 γραμμάρια την ημέρα, κάτι που μπορεί να προκαλέσει μια μείωση της χοληστερόλης στο αίμα κατά 5%.

Ενδεχόμενες παρενέργειες

Ενώ πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι οι φυτικές στερόλες και στανόλες μειώνουν τη χοληστερίνη, δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη ότι αυτό πράγματι μειώνει τον  καρδιαγγειακό κίνδυνο.

Θεωρητικά μια μείωση της χοληστερίνης κατά 10% έχει κατά μέσο όρο ως αποτέλεσμα τη μείωση του καρδιαγγειακού κινδύνου κατά 20%. Γι’ αυτό, ο Αμερικανικός FDA (Food and Drug Administration) ενέκρινε στις ετικέτες των τροφίμων που περιέχουν φυτοστερόλες να αναγράφεται ότι μπορούν να μειώνουν τον κίνδυνο έναντι της καρδιαγγειακής νόσου. Επίσης, το αμερικανικό National Institutes of Health υποστηρίζει την κατανάλωση φυτικών στανολών και στερολών ως μια πρώτης γραμμής θεραπεία για τη μείωση της LDL.

Τίποτα όμως δεν αποκλείει ο τρόπος της μείωσης να έχει ορισμένες παρενέργειες με συνέπεια να μην επιτυγχάνεται η ελάττωση του κινδύνου. Για παράδειγμα, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι ίδιες οι φυτοστερολες να προκαλούν αθηροσκλήρωση όπως η χοληστερόλη. Υπάρχει μια σπάνια ασθένεια που ονομάζεται σιτοστερολαιμία, κατά την οποία οι πάσχοντες κληρονομούν ένα ελαττωματικό γονίδιο και από τους δύο γονείς απορροφώντας αφύσικα υψηλά επίπεδα φυτοστερολών (ανεβαίνουν στο αίμα 50-100 φορές πάνω από το κανονικό) και αναπτύσσουν αθηροσκλήρωση νωρίς στη ζωή τους.

Οι ειδικοί συνιστούν να μη λαμβάνονται πάνω από 3 γραμμάρια φυτοστερολών την ημέρα καθώς αυτό δεν παρέχει επιπλέον μείωση της χοληστερίνης. Επίσης, η μακροχρόνια λήψη των φυτοστερολών είναι άγνωστο τι επιπτώσεις μπορεί να έχει στην υγεία. Μια μεγάλη αντικατάσταση της χοληστερόλης στα ανθρώπινα κύτταρα μπορεί να επηρεάζει αρνητικά τη δράση ορισμένων ενζύμων. Μια μελέτη σε ζώα βρήκε ότι υψηλή δοσολογία φυτοστερολών αντικατάστησε τη χοληστερόλη στις μεμβάνες των ερυθρών κυττάρων και τα έκανε πιο εύθραυστα.

Μια άλλη ανησυχία είναι μήπως η μεγάλη κατανάλωση φυτοστερολών αλλάζει τον μεταβολισμό της τεστοστερόνης στους άνδρες, ωστόσο μια μελέτη έδειξε ότι η κατανάλωση 1,6 γραμμαρίων την ημέρα δεν είχε σημαντική επίδραση στη διάρκεια ενός έτους.

Οι φυτοστερόλες δεν μειώνουν μόνο την απορρόφηση της διατροφικής χοληστερόλης αλλά και ορισμένων λιποδιαλυτών συστατικών, όπως της βιταμίνης D και της βιταμίνης Κ1. Ορισμένες μελέτες έχουν δείξει ότι μειώνεται η απορρόφηση των καροτενίων 10-20% και ίσως να μειώνεται η  βιταμίνη Ε.

Δεν συνιστάται η προσθήκη φυτικών στερολών ή στανολών κατά την εγκυμοσύνη και το θηλασμό καθώς δεν έχει εκτιμηθεί σ’ αυτές τις περιπτώσεις η ασφάλειά τους. Πάντως, δεν υπάρχει ένδειξη ότι μια διατροφή πλούσια σε φυτοστερόλες, που υπάρχουν εκ φύσεως στις τροφές, σαν κι αυτή που κάνουν οι χορτοφάγοι, έχει δυσμενή αποτελέσματα κατά την εγκυμοσύνη ή το θηλασμό.

Σχετικά άρθρα