Η λοίμωξη από τον ιό των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV: Human Papilloma Virus) μεταδίδεται κυρίως σεξουαλικά με άμεση επαφή με άτομο που έχει μολυνθεί από τον ιό. Αποτελεί τη συνηθέστερη σεξουαλικώς μεταδιδόμενη λοίμωξη παγκοσμίως και είναι πολύ πιο συχνή από τον έρπη. Το μολυσματικό τμήμα του ιού είναι το DNA του. Το DNA του HPV εισέρχεται στο ανθρώπινο κύτταρο και το μολύνει. Μετά από αυτό, είναι πιθανό να ακολουθήσει λοίμωξη.
Ο HPV προκαλεί τα θηλώματα στο σώμα (υπερκερατώσεις), τις μυρμηγκιές στα δάχτυλα, τα αφροδίσια κονδυλώματα και τις δυσπλασίες στα γεννητικά όργανα και κυρίως στον τράχηλο της μήτρας. Οι διάφοροι τύποι του HPV μολύνουν διαφορετικά μέρη του σώματος. Υπάρχουν πάνω από 150 στελέχη του ιού, εκ των οποίων τα 40 περίπου μπορούν να προσβάλλουν τα γεννητικά όργανα. Ορισμένα στελέχη του ιού προκαλούν αλλοιώσεις που με τα χρόνια οδηγούν σε καρκίνους.
Οι καρκίνοι
Τουλάχιστον 14 στελέχη, που χαρακτηρίζονται «υψηλού κινδύνου», μπορούν να προκαλέσουν καρκίνο όπως, για παράδειγμα, καρκίνο του τραχήλου της μήτρας στις γυναίκες -τη συχνότερη μορφή καρκίνου μετά τον καρκίνο του μαστού από την οποία προσβάλλονται οι γυναίκες ηλικίας 15-44 ετών στην Ευρώπη. Μπορούν επίσης να προκαλέσουν καρκίνο του πρωκτού και των γεννητικών οργάνων, καθώς και ορισμένες μορφές καρκίνου της κεφαλής και του λαιμού, όπως στον στοματοφάρυγγα που είναι σε έξαρση τόσο σε άνδρες όσο και σε γυναίκες.
Μετά από επίμονη λοίμωξη των κυττάρων από έναν ογκογόνο στέλεχος του HPV, μπορεί το DNA του ιού να ενσωματωθεί στο DNA κάποιων κυττάρων. Αυτό στην ουσία σημαίνει τη δημιουργία μεταλλαγμένων κυττάρων μέσα στον οργανισμό σας. Ο οργανισμός είναι σε θέση να επιδιορθώσει ή να καταστρέψει τα μεταλλαγμένα κύτταρα, αλλά αυτό μπορεί να μην συμβεί. Σε ένα επόμενο στάδιο, εάν προκύψουν πολλές μεταλλάξεις, μπορεί να εμφανιστεί καρκίνος.
Ο πιο συχνός καρκίνος που προκαλεί ο ιός είναι ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας. Παγκοσμίως διαγιγνώσκονται περίπου 500.000 νέα περιστατικά καρκίνου του τραχήλου της μήτρας κάθε χρόνο και 230.000 γυναίκες χάνουν τη ζωή τους. Θεωρείται μείζον πρόβλημα, με τον συγκεκριμένο καρκίνο να εμφανίζεται συνήθως σε νέες γυναίκες. Το κάπνισμα θεωρείται συνεργός παράγοντας και συνιστάται η διακοπή του. Οι καπνίστριες έχουν περισσότερες υποτροπές στις προκαρκινικές αλλοιώσεις.
Σχεδόν όλοι οι καρκίνοι του τραχήλου, του κόλπου, του αιδοίου και της περιπρωκτικής χώρας οφείλονται στον HPV. Αλλά δεν προκαλούν όλοι οι HPV καρκίνο. Από τους 40 τύπους που ανευρίσκονται στα γεννητικά όργανα δυο στελέχη, το 16 και το 18, ευθύνονται για το 70% των καρκίνων του τραχήλου της μήτρας, ενώ τα 31, 33, 45, 52, και 58 ευθύνονται για το 19%. Διάφορα στελέχη έχουν συσχετιστεί και με την εκδήλωση άλλων καρκίνων, όπως καρκίνο του πέους (40% των περιστατικών), του πρωκτού (90%), του κόλπου και του αιδοίου (40%), του στόματος (3%) και του στοματοφάρυγγα (12%).
Στις ΗΠΑ, η συχνότητα εμφάνισης του καρκίνου του στοματοφάρυγγα έχει ξεπεράσει τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας και είναι ο πιο κοινός καρκίνος που σχετίζεται με τον HPV. Ο καρκίνος του στοματοφάρυγγα εμφανίζει ανησυχητικούς ρυθμούς αύξησης της τάξης του 2,8% ετησίως μεταξύ των ανδρών. Σύμφωνα με πρόσφατες δημοσιεύσεις, πάνω από το 80% των νέων κρουσμάτων αποδίδονται στον HPV και για το 85-96% αυτών των περιστατικών ευθύνεται το στέλεχος 16.
Τα γεννητικά κονδυλώματα προσκαλούνται από στελέχη χαμηλού ρίσκου που δεν ευθύνονται για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Τα στελέχη 6 και 11 ευθύνονται για τα κονδυλώματα ενώ άλλα στελέχη για ήπιες και μέτριες βλάβες.
Μετάδοση και διάγνωση
Ο ιός συνήθως μεταδίδεται με τη σεξουαλική επαφή και μόλυνση της βασικής στιβάδας της επιδερμίδας. Παραμένει αδρανής στη βασική στιβάδα της επιδερμίδας για πολλούς μήνες (συνήθως 3-8 μήνες), αν και μπορεί να δράσει και έπειτα από πολλά χρόνια. Εκεί ο ιός αναγκάζει τα κύτταρα να πολλαπλασιαστούν τρέφοντάς τα με μια ιική πρωτεΐνη μέχρι να τα αλλοιώσει. Τα αλλοιωμένα κύτταρα προχωρούν προς την εξωτερική στιβάδα του δέρματος, όπου εμφανίζονται σαν κονδύλωμα ή δυσπλασία.
Η έρευνα έχει δείξει ότι οι βλάβες εκδηλώνονται όταν το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού ενός ανθρώπου είναι εξασθενημένο, όπως κατά τη χημειοθεραπεία, τη χρήση κατασταλτικών φαρμάκων, τις διάφορες νόσους, το στρες, τη λήψη κορτιζόνης και το κάπνισμα. Δεν είναι γνωστό γιατί υπάρχει αυτοΐαση στο 80% των περιπτώσεων και ο ιός εξαφανίζεται. Στις ηλικίες 18-25 το 80% των γυναικών έχει τον ιό και με την πάροδο της ηλικίας, το ποσοστό κατεβαίνει με τα χρόνια και στην ηλικία των 50 ετών μόνο το 2% έχει τον ιό.
Το τεστ Παπανικολάου είναι η πρώτη εξέταση που θα εντοπίσει τον ιό, γι’ αυτό και η τακτική επίσκεψη στον γυναικολόγο για τον συγκεκριμένο έλεγχο –μία φορά τον χρόνο- είναι σημαντική. Σε περίπτωση που το τεστ βγει θετικό, τότε θα απαιτηθεί κολποσκόπηση, η οποία θα εντοπίσει με ακρίβεια την ύπαρξη κονδυλωμάτων, προκαρκινικών βλαβών ή καρκίνου στον τράχηλο της μήτρας. Κατά την κολποσκόπηση ελέγχονται ο κόλπος και το αιδοίο. Για την εξέταση αυτή απαιτούνται μικρές βιοψίες από τον τράχηλο που πραγματοποιούνται με λαβίδα. Πλέον για την ανίχνευση υψηλού κινδύνου τύπων του HPV είναι διαθέσιμο και το HPV DNA τεστ, μια μοριακή εξέταση κατά την οποία το δείγμα λαμβάνεται όπως στο τεστ Παπανικολάου και ελέγχεται με μοριακές μεθόδους. Το εν λόγω τεστ αφορά μόνο τα υψηλού κινδύνου στελέχη του HPV.
Πρόληψη
Η χρήση προφυλακτικού δεν αποκλείει εντελώς τον κίνδυνο μετάδοσης του ιού. Αυτό συμβαίνει διότι σε ορισμένες περιπτώσεις ενδέχεται να έχει μολυνθεί από τον HPV το περιβάλλον δέρμα που δεν προστατεύεται από το προφυλακτικό.
Ο εμβολιασμός κοριτσιών και αγοριών κατά του HPV μπορεί να προλάβει την πρόκληση λοιμώξεων από τον HPV και, συνεπώς, ασθενειών που σχετίζονται με τον ιό και στα δύο φύλα, συμπεριλαμβανομένων των καρκίνων. Ο εμβολιασμός ρουτίνας κατά του HPV πραγματοποιείται συνήθως στην ηλικία των 9 έως 14 ετών, ανάλογα με το πρόγραμμα εμβολιασμού σε κάθε χώρα.
Το εμβόλιο περιέχει σωματίδια από πρωτεΐνες σακχαρομυκήτων και όχι τον ιό. Τα σωματίδια αυτά ονομάζονται VLPs (Virus Like Particles) και δίνουν ερέθισμα στο ανοσοποιητικό μας σύστημα για την παραγωγή αντισωμάτων. Έχει μεγαλύτερα οφέλη εάν γίνει σε μικρές ηλικίες και πριν την έναρξη των σεξουαλικών επαφών. Θα ήταν ιδανικό να γίνει η πρώτη δόση σε ηλικία 11-12 ετών και η δεύτερη δόση 6-12 μήνες μετά από την πρώτη δόση. Τα παιδιά που είναι μικρότερα των 15 ετών, παράγουν αρκετά αντισώματα, γι’ αυτό και αρκούν δύο δόσεις εμβολίου. Μετά την ηλικία των 15 ετών πρέπει να γίνουν τρεις δόσεις του εμβολίου.
Στην Ελλάδα διατίθεται το εννιαδύναμο (HPV9) εμβόλιο. Ο εμβολιασμός συστήνεται για αγόρια και κορίτσια στην ηλικία 9–11 ετών. Σε περίπτωση που ο εμβολιασμός δεν γίνει στη συνιστώμενη ηλικία, μπορεί να γίνει αναπλήρωση έως την ηλικία των 18 ετών. Επισημαίνεται ότι το εμβόλιο HPV αποζημιώνεται πλήρως σε αγόρια και κορίτσια ηλικίας 15-18 ετών μέχρι 31.12.2023. Το εμβόλιο Gardasil 9 προφυλάσσει από τα στελέχη 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 και 58 που σημαίνει από το 90% των καρκίνων που προκαλούνται από τους ιούς υψηλού κινδύνου καθώς και από το σύνολο σχεδόν των κονδυλωμάτων. Το εμβόλιο διεγείρει το ανοσοποιητικό σύστημα για παραγωγή αντισωμάτων ενάντια στους γονότυπους HPV για τους οποίους κατασκευάστηκε. Δεν προφυλάσσει από όλους τους ιούς HPV. Δεν είναι εφικτό τεχνικά να κατασκευαστεί εμβόλιο το οποίο να καλύπτει 40 διαφορετικούς ιούς.
Πρόσφατες μελέτες προτείνουν τον εμβολιασμό και σε μεγαλύτερες ηλικίες ακόμα και μέχρι τα 45 έτη. Έχει αποδειχτεί ότι υπάρχει όφελος και σε μεγαλύτερες ηλικίες γιατί μπορεί κάποιος να μην έχει έρθει ακόμα σε επαφή με όλα τα στελέχη του ιού του εμβολίου οπότε το να εμβολιαστεί του προσφέρει ανοσία και συνεπώς προστασία. Παρόλο που τα νεότερα άτομα παράγουν πολύ περισσότερα αντισώματα, το εμβόλιο σε μεγαλύτερες ηλικίες εξακολουθεί να προστατεύει σε κάποιο βαθμό.
