Βρίσκονται σχεδόν παντού. Σκοπός τους είναι να παρατείνουν τη διάρκεια ζωής των τροφίμων στο ράφι. Ωστόσο, ολοένα και περισσότερα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι πολλά συντηρητικά ίσως δεν κάνουν το ίδιο και για τη δική μας υγεία. Μια νέα, μεγάλης κλίμακας μελέτη —η πρώτη του είδους της διεθνώς— συνδέει τη συστηματική κατανάλωση ορισμένων προσθέτων τροφίμων με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2.
Το εύρημα προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία, καθώς τα συντηρητικά που φαίνεται να «συνοδεύουν» αυτόν τον κίνδυνο χρησιμοποιούνται ευρέως σε επεξεργασμένα τρόφιμα καθημερινής κατανάλωσης. Πρόκειται για προϊόντα που καταναλώνονται σε μαζική κλίμακα, από εκατομμύρια ανθρώπους, συχνά χωρίς ιδιαίτερη επίγνωση του τι περιέχουν.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications και βασίστηκε σε δεδομένα περισσότερων από 100.000 ενηλίκων. Διεξήχθη από ερευνητές του Γαλλικού Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας και Ιατρικών Ερευνών (INSERM), του Εθνικού Ινστιτούτου Έρευνας για τη Γεωργία, την Τροφή και το Περιβάλλον (INRAE), του Πανεπιστημίου Sorbonne Paris Nord, του Πανεπιστημίου Paris Cité και του Conservatoire national des arts et métiers (CNAM). Η ερευνητική ομάδα αποτελεί μέρος της Εθνικής Ομάδας για την Επιδημιολογία της Διατροφής (CRESS-EREN).
Τα συντηρητικά ανήκουν σε μια ευρύτερη κατηγορία προσθέτων που χρησιμοποιούνται εκτεταμένα από τη βιομηχανία τροφίμων. Και η έκταση αυτής της χρήσης είναι εντυπωσιακή. Το 2024, η διεθνής βάση δεδομένων Open Food Facts World Database περιλάμβανε περίπου 3,5 εκατομμύρια διαφορετικά τρόφιμα και ποτά. Από αυτά, περισσότερα από 700.000 περιείχαν τουλάχιστον ένα συντηρητικό.
Στο πλαίσιο της ανάλυσής τους, οι ερευνητές κατηγοριοποίησαν τα συντηρητικά σε δύο βασικές ομάδες. Η πρώτη περιλάμβανε τα μη αντιοξειδωτικά συντηρητικά, τα οποία παρατείνουν τη διάρκεια ζωής των τροφίμων περιορίζοντας την ανάπτυξη μικροοργανισμών ή επιβραδύνοντας χημικές αντιδράσεις. Η δεύτερη ομάδα αφορούσε τα αντιοξειδωτικά πρόσθετα, τα οποία συμβάλλουν στη διατήρηση των τροφίμων ελέγχοντας την έκθεσή τους στο οξυγόνο.
Στις ετικέτες των προϊόντων, αυτά τα πρόσθετα αναγράφονται συνήθως με τον κωδικό Ε. Τα αυστηρώς θεωρούμενα συντηρητικά αντιστοιχούν στους κωδικούς από Ε200 έως Ε299, ενώ τα αντιοξειδωτικά πρόσθετα εντάσσονται στην κατηγορία Ε300 έως Ε399.
Προγενέστερες πειραματικές μελέτες είχαν ήδη εγείρει ερωτήματα, καθώς έδειχναν ότι ορισμένα συντηρητικά μπορεί να προκαλούν κυτταρικές βλάβες, να επηρεάζουν το DNA ή να παρεμβαίνουν σε βασικές μεταβολικές διεργασίες. Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν υπήρχαν άμεσες ενδείξεις από μεγάλους πληθυσμούς που να συνδέουν συστηματικά την κατανάλωση συντηρητικών με την εμφάνιση διαβήτη τύπου 2.
Για να διερευνήσει αυτή τη σύνδεση, η γαλλική ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τη Ματίλντ Τουβιέ, διευθύντρια ερευνών στο INSERM, αξιοποίησε δεδομένα της μακροχρόνιας μελέτης NutriNet-Santé. Οι ερευνητές εξέτασαν τόσο τη μακροχρόνια έκθεση σε συντηρητικά τροφίμων όσο και τη συχνότητα εμφάνισης διαβήτη τύπου 2.
Συνολικά, παρακολουθήθηκαν περισσότεροι από 100.000 Γάλλοι ενήλικες την περίοδο 2009–2023. Οι συμμετέχοντες παρείχαν τακτικά λεπτομερή στοιχεία για το ιατρικό ιστορικό τους, το κοινωνικοδημογραφικό τους προφίλ, τη φυσική δραστηριότητα, τον τρόπο ζωής και τη γενική κατάσταση της υγείας τους. Παράλληλα, κατέγραφαν αναλυτικά τη διατροφή τους μέσα από επαναλαμβανόμενες 24ωρες διατροφικές ανακλήσεις.
Από την ανάλυση των διατροφικών δεδομένων, οι ερευνητές εντόπισαν συνολικά 58 διαφορετικά συντηρητικά στα τρόφιμα που κατανάλωναν οι συμμετέχοντες — 33 συντηρητικά με τη στενή έννοια του όρου και 27 αντιοξειδωτικά πρόσθετα. Από αυτά, 17 εξετάστηκαν μεμονωμένα, καθώς καταναλώνονταν από τουλάχιστον το 10% του δείγματος.
Κατά την ανάλυση, ελήφθησαν υπόψη πολυάριθμοι συγχυτικοί παράγοντες που επηρεάζουν τον κίνδυνο διαβήτη, όπως η ηλικία, το φύλο, το μορφωτικό επίπεδο, το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ και η συνολική ποιότητα της διατροφής, συμπεριλαμβανομένων των θερμίδων, της ζάχαρης, του αλατιού, των κορεσμένων λιπαρών και των φυτικών ινών.
Κατά τη διάρκεια σχεδόν 15 ετών παρακολούθησης, καταγράφηκαν 1.131 νέες περιπτώσεις διαβήτη τύπου 2 σε σύνολο 108.723 εθελοντών. Η ανάλυση έδειξε ότι τα άτομα με την υψηλότερη κατανάλωση συντηρητικών είχαν 47% αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 σε σύγκριση με εκείνα που κατανάλωναν τα χαμηλότερα επίπεδα. Τα μη αντιοξειδωτικά συντηρητικά συνδέθηκαν με αύξηση του κινδύνου κατά 49%, ενώ τα αντιοξειδωτικά πρόσθετα με αύξηση της τάξης του 40%.
Από τα 17 συντηρητικά που αναλύθηκαν ξεχωριστά, τα 12 συσχετίστηκαν με αυξημένο κίνδυνο διαβήτη τύπου 2 όταν καταναλώνονταν σε υψηλά επίπεδα. Σε αυτά περιλαμβάνονταν ευρέως χρησιμοποιούμενα μη αντιοξειδωτικά συντηρητικά, όπως το σορβικό κάλιο (E202), το μεταδιθειώδες κάλιο (E224), το νιτρώδες νάτριο (E250), το οξικό οξύ (E260), το οξικό νάτριο (E262) και το προπιονικό ασβέστιο (E282), καθώς και αντιοξειδωτικά πρόσθετα όπως το ασκορβικό νάτριο (E301), η άλφα-τοκοφερόλη (E307), το ερυθορβικό νάτριο (E316), το κιτρικό οξύ (E330), το φωσφορικό οξύ (E338) και το εκχύλισμα δενδρολίβανου (E392).
«Πρόκειται για την πρώτη μελέτη παγκοσμίως που εξετάζει τη σχέση μεταξύ συντηρητικών τροφίμων και εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 σε τόσο μεγάλο πληθυσμό», δήλωσε η δρ Τουβιέ. «Αν και τα ευρήματα χρειάζονται επιβεβαίωση από περαιτέρω μελέτες, ευθυγραμμίζονται με πειραματικά δεδομένα που υποδεικνύουν επιβλαβείς επιδράσεις ορισμένων συντηρητικών».
Από την πλευρά της, η Αναΐς Χασενμπέλερ, διδακτορική ερευνήτρια της ομάδας EREN που πραγματοποίησε τις αναλύσεις, τόνισε ότι τα νέα δεδομένα εγείρουν σοβαρά ερωτήματα για το υφιστάμενο ρυθμιστικό πλαίσιο. Όπως σημείωσε, «τα αποτελέσματα δείχνουν την ανάγκη επανεξέτασης των κανονισμών που διέπουν τη χρήση προσθέτων τροφίμων, με στόχο την καλύτερη προστασία της δημόσιας υγείας».
Κλείνοντας, η δρ Τουβιέ συνέστησε στους καταναλωτές να στρέφονται όσο το δυνατόν περισσότερο σε φρέσκα τρόφιμα με ελάχιστη επεξεργασία και να περιορίζουν την κατανάλωση προϊόντων που περιέχουν περιττά πρόσθετα, τονίζοντας ότι η ποιότητα της διατροφής παραμένει κεντρικός παράγοντας πρόληψης των χρόνιων μεταβολικών νοσημάτων.
