Η καχεξία είναι μια μεταβολική διαταραχή που προκαλεί ανεξέλεγκτη απώλεια βάρους και μυϊκή εξασθένιση σε χρόνιες παθήσεις και στον καρκίνο.
Μια νέα μελέτη του Helmholtz Munich, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Φυσιολογίας της Τσεχικής Ακαδημίας Επιστημών στην Πράγα, το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Χαϊδελβέργης, το Γερμανικό Κέντρο Έρευνας για τον Διαβήτη (DZD) και το Γερμανικό Κέντρο Καρδιαγγειακής Έρευνας (DZHK), δείχνει ότι η καχεξία δεν επηρεάζει μόνο τους μύες. Πολλά όργανα του σώματος ανταποκρίνονται με συντονισμένο τρόπο, συμβάλλοντας τελικά στη μυϊκή απώλεια.
Αναλύοντας δεδομένα μεταβολώματος και μεταγραφώματος, καθώς και ιχνηλάτηση γλυκόζης σε πειραματικά μοντέλα ποντικών με όγκους, οι ερευνητές εντόπισαν έναν νέο μηχανισμό που παίζει καθοριστικό ρόλο στην απώλεια βάρους που σχετίζεται με τον καρκίνο. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Metabolism.
Καρκινική καχεξία: κάτι περισσότερο από απλή απώλεια μυών
Η απώλεια 10% του σωματικού βάρους μέσα σε έξι μήνες –κάτι που σε άλλες συνθήκες μπορεί να θεωρείται επιθυμητό– συχνά προκαλεί αβεβαιότητα και απογοήτευση στους καρκινοπαθείς με καχεξία, καθώς αδυνατούν να διατηρήσουν ή να αυξήσουν το βάρος τους, παρά τη θέλησή τους.
Η καχεξία (από τις ελληνικές λέξεις κακός και ἕξις) επηρεάζει το 50–80% των καρκινοπαθών, μειώνει την ποιότητα ζωής, περιορίζει την αποτελεσματικότητα των αντικαρκινικών θεραπειών και αυξάνει τη θνησιμότητα.
Η διαταραχή προκύπτει από συνδυασμό μειωμένης πρόσληψης τροφής και βαθιών μεταβολικών αλλαγών, ωστόσο παραμένει συχνά υποδιαγνωσμένη. Οι περισσότερες προηγούμενες μελέτες είχαν επικεντρωθεί κυρίως στους μύες, επειδή η μυϊκή απώλεια έχει άμεσες λειτουργικές συνέπειες και μπορεί να στερήσει από τους ασθενείς την αυτονομία στην καθημερινότητα. Η νέα μελέτη, όμως, εξετάζει τις μεταβολικές αλλαγές σε ολόκληρο το σώμα.
«Μέχρι σήμερα δεν ήταν καθόλου σαφές πώς οι μεταβολικές αποκρίσεις διαφορετικών οργάνων αλληλεπιδρούν και οδηγούν στην απώλεια βάρους που σχετίζεται με τον καρκίνο», εξηγεί η δρ Μαρία Ρομ, συν-επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης και επικεφαλής ερευνητικής ομάδας στο Ινστιτούτο Διαβήτη και Καρκίνου του Helmholtz Munich. «Αναλύοντας ταυτόχρονα πολλαπλά όργανα, θελήσαμε να κατανοήσουμε καλύτερα τον συστημικό χαρακτήρα της απώλειας βάρους».
Ένα κοινό μεταβολικό «αποτύπωμα» της καχεξίας
Ο συνδυασμός αναλύσεων μεταβολωμικής και μεταγραφωμικής σε οκτώ διαφορετικά όργανα ποντικών με όγκους –με και χωρίς καχεξία– επέτρεψε στους ερευνητές να χαρτογραφήσουν μεταβολικά πρότυπα χαρακτηριστικά της καρκινικής καχεξίας. Οι αναλύσεις υψηλής απόδοσης αποκάλυψαν ένα ειδικό μεταβολικό και γονιδιακό «αποτύπωμα» που ρίχνει φως στην εξέλιξη αυτών των μεταβολικών διαταραχών.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όλα τα όργανα παρουσίαζαν αυξημένη ενεργοποίηση του λεγόμενου «κύκλου του ενός άνθρακα», μιας βασικής βιοχημικής οδού απαραίτητης για τη σύνθεση νουκλεοτιδίων, αμινοξέων και για την αναγέννηση των κυττάρων. Προϊόντα αυτού του κύκλου, όπως η σαρκοσίνη και η διμεθυλογλυκίνη, θα μπορούσαν στο μέλλον να λειτουργήσουν ως βιοδείκτες καχεξίας.
Η μελέτη έδειξε επίσης ότι η υπερενεργοποίηση του κύκλου του ενός άνθρακα στους μύες συνδέεται με αυξημένο μεταβολισμό της γλυκόζης και με μυϊκή ατροφία.
Πρώιμα πειραματικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι η αναστολή αυτής της διαδικασίας μπορεί να αποτρέψει τη μυϊκή απώλεια. Συγκριτικές αναλύσεις σε οκτώ διαφορετικά μοντέλα καρκίνου σε ποντίκια (καρκίνος πνεύμονα, παχέος εντέρου και παγκρέατος) επιβεβαίωσαν ότι το μεταβολικό αποτύπωμα του κύκλου του ενός άνθρακα αποτελεί ένα καθολικό χαρακτηριστικό της καχεξίας, ανεξάρτητα από τον τύπο του καρκίνου.
«Ήταν εντυπωσιακό ότι όλα τα όργανα ανταποκρίνονται μεταβολικά με τον ίδιο τρόπο στην καχεξία», σημειώνει η Ρομ. «Χάνουν τη δική τους μεταβολική ταυτότητα και ευθυγραμμίζονται με αυτή τη συντονισμένη μεταβολική διαδικασία».
Ο κύκλος του ενός άνθρακα ως θεραπευτικός στόχος
Σήμερα δεν υπάρχει εγκεκριμένο φάρμακο για την καρκινική καχεξία στη Γερμανία, ενώ οι νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις επικεντρώνονται κυρίως στην αντιμετώπιση της απώλειας όρεξης. Η παρούσα μελέτη προσφέρει τις πρώτες ενδείξεις ότι θα μπορούσε να στοχευθεί και ο ίδιος ο μεταβολισμός.
Πρώιμα πειράματα σε κυτταρικές καλλιέργειες δείχνουν ότι παρεμβάσεις στον κύκλο του ενός άνθρακα μπορεί να έχουν ευεργετικά αποτελέσματα.
Μελλοντικές μελέτες θα εξετάσουν αν μια συστηματική παρέμβαση σε αυτή τη μεταβολική οδό είναι αποτελεσματική ή αν απαιτούνται πιο στοχευμένες θεραπείες σε συγκεκριμένα όργανα, όπως οι μύες – ένα αντικείμενο που βρίσκεται στο επίκεντρο της ερευνητικής ομάδας DFG «HyperMet».
Ο τελικός στόχος είναι η ομαλοποίηση των μεταβολικών διεργασιών, πέρα από τη βελτίωση της όρεξης, ώστε να ενισχυθεί η ποιότητα ζωής και η αποτελεσματικότητα των αντικαρκινικών θεραπειών.
Περισσότερες πληροφορίες: Pauline Morigny et al, Multi-omics profiling of cachexia-targeted tissues reveals a spatio-temporally coordinated response to cancer, Nature Metabolism (2026). DOI: 10.1038/s42255-025-01434-3.
