Μήπως πρέπει να εγκαταλείψετε την ιδέα να χάσετε βάρος λόγω του παράδοξου; Όχι ακόμα. Πάρτε παράδειγμα την περίπτωση του διαβήτη τύπου 2 για την οποία επίσης ισχύει το παράδοξο. Μερικές μελέτες -όχι όλες- βρήκαν ότι οι παχύσαρκοι διαβητικοί έχουν χαμηλότερη θνησιμότητα από αυτούς που έχουν κανονικό βάρος. Το 2017 μια ανάλυση που περιέλαβε περίπου 400.000 άτομα βρήκε ότι ο βέλτιστος ΔΜΣ ήταν 31–35 για τους άνδρες και 28–31 για τις γυναίκες με διαβήτη. Μια άλλη μελέτη το 2018, που χρησιμοποίησε δεδομένα από την UK Biobank βρήκε ότι το παράδοξο της παχυσαρκίας ήταν πιο έντονο στους διαβητικούς από ό,τι στους υγιείς.
Σκεφτείτε το ενδεχόμενο το παράδοξο στην περίπτωση του διαβήτη να έχει αιτιώδη σχέση. Το παράδοξο δεν είναι απλώς ένα παζλ που κινεί την περιέργεια. Αν τα επιπλέον κιλά πράγματι προστατεύουν, η κλινική πρακτική πρέπει να αλλάξει. Σήμερα στις ΗΠΑ, το 85% των διαβητικών τύπου 2 είναι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι και περισσότεροι από τους μισούς είναι παχύσαρκοι, με αποτέλεσμα οι γιατροί να τους συμβουλεύουν να χάσουν κιλά. Αν όμως τα κιλά προστατεύουν, τότε οι αδύνατοι και όσοι έχουν κανονικό βάρος θα ωφελούνταν αν πάρουν κιλά μετά από μια διάγνωση διαβήτη τύπου 2. Φανταστείτε ο γιατρός σας να βλέπει τις εξετάσεις αίματος και να σας λέει «προσέξτε το βάρος σας», αλλά μόλις το σάκχαρό σας περάσει τα όρια του διαβήτη να σας πει, «τώρα καλό είναι να πάρετε λίγα κιλά». Σίγουρα θα σκεφτόσασταν ότι κάτι δεν πάει καλά μ’ αυτόν τον γιατρό.
Οι γιατροί γνωρίζουν εδώ και πολλά χρόνια ότι η κατάσταση των διαβητικών βελτιώνεται με την απώλεια βάρους. Το 1871, όταν το Παρίσι ήταν υπό πολιορκία από την Πρωσία, ο φημισμένος Γάλλος γιατρός Απολλινέρ Μπουσάρντ (Apollinaire Bouchardat) παρατήρησε ότι, ενώ εκατοντάδες άνθρωποι λιμοκτονούσαν, η κατάσταση των διαβητικών ασθενών του είχε βελτιωθεί. Το ίδιο φάνηκε σε ένα άλλο φυσικό πείραμα, όταν το 1991 κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση και σταμάτησε να χρηματοδοτεί την Κούβα. Η χώρα βίωσε μεγάλη οικονομική κρίση με ελλείψεις τροφίμων και προβλήματα στα μέσα μαζικής μεταφοράς, τόσο που οι Κουβανοί εισήγαγαν 1,5 εκατομμύριο ποδήλατα από την Κίνα για να μετακινούνται. Σε λίγα χρόνια, πολλοί Κουβανοί είχαν χάσει πάνω από 5 κιλά και η θνησιμότητα από διαβήτη τύπου 2 έπεσε στο μισό. Όταν η χώρα ξεπέρασε την κρίση, το βάρος των Κουβανών επέστρεψε στα παλιά επίπεδα και τα κρούσματα διαβήτη τύπου 2 ξεπέρασαν τα επίπεδα πριν από την κρίση.
Σήμερα ξέρουμε ότι το σπλαχνικό λίπος παίζει καθοριστικό ρόλο στον διαβήτη τύπου 2 και ότι η απώλεια σπλαχνικού λίπους κάνει την ασθένεια α υποχωρεί. Η πρώτη ένδειξη γι’ αυτό προήλθε από μια ανέλπιστη παρατήρηση, ότι οι βαριατρικές επεμβάσεις εξαφανίζουν τον διαβήτη τύπου 2. Ένα μεγάλο ποσοστό των παχύσαρκων διαβητικών που κάνει βαριατρική επέμβαση αποκτά φυσιολογικά επίπεδα σακχάρου μέσα σε μια εβδομάδα Η γαστρική παράκαμψη Roux-en-Y απαλλάσσει το 75% των ασθενών από τον διαβήτη για τα επόμενα δύο χρόνια και 50% για πάνω από δέκα χρόνια. Ο διαβήτης υποχωρεί πριν κάποιος χάσει πολλά κιλά γιατί μειώνεται αμέσως το λίπος στο συκώτι και στη συνέχεια μειώνεται το λίπος στο πάγκρεας. Το 2016 μια μελέτη έδειξε ότι οι διαβητικοί τύπου 2 είχαν ασυνήθιστα υψηλό λίπος στο πάγκρεας πριν από την βαριατρική εγχείρηση, ενώ οι μη διαβητικοί δεν είχαν. Μετά από οκτώ εβδομάδες, το λίπος στο πάγκρεας των διαβητικών μειώθηκε 15% και δημιουργήθηκε η υποψία ότι αυτό μπορούσε να επανεκκινήσει τη φυσιολογική έκκριση ινσουλίνης από τα β-κύτταρα του παγκρέατος.
Τι θα συνέβαινε αν μια ανάλογη απώλεια βάρους συνέβαινε με δίαιτα αντί για εγχείρηση; Η πιο διάσημη έρευνα γι’ αυτό το θέμα ήταν του καθηγητή Ρόι Τέιλορ από το Πανεπιστήμιο του Νιούκασλ. Στην πρώτη μελέτη του, το 2011, ο Τέιλορ περιέλαβε 11 άτομα που ζύγιζαν περί τα 101 κιλά και είχαν υπερβολικό λίπος στο συκώτι και το πάγκρεας. Λαμβάνοντας για δύο μήνες μόνο 600 θερμίδες την ημέρα, οι συμμετέχοντες έχασαν, κατά μέσο όρο, 13 κιλά και το σπλαχνικό λίπος τους μειώθηκε. Την πρώτη εβδομάδα έχασαν 3,5 κιλά, τα οποία δεν είναι πολλά, αλλά το λίπος στο συκώτι τους μειώθηκε 30%. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να πέσουν γρήγορα τα επίπεδα της γλυκόζης στο φυσιολογικό εύρος, επειδή αποκαταστάθηκε η ευαισθησία του ήπατος στην ινσουλίνη. Το λίπος στο πάγκρεας μειώθηκε πιο αργά κατά τη διάρκεια των οκτώ εβδομάδων της δίαιτας και βοήθησε ακόμα περισσότερο. Το συμπέρασμα του Τέιλορ ήταν ότι υπήρξε επανεκκίνηση της λειτουργίας των β-κυττάρων πριν ακόμα χαθεί αρκετό υποδόριο λίπος, όπως συνέβαινε και στην περίπτωση της βαριατρικής επέμβασης.
Αυτή ήταν μια από τις πιο σπουδαίες μελέτες που έγιναν ποτέ για τα αποτελέσματα της δίαιτας και ανέτρεψε την πεποίθηση των γιατρών ότι οι διαβητικοί τύπου 2 ήταν καταδικασμένοι να χειροτερεύουν, επειδή η λειτουργία των β-κυττάρων τους υποβαθμίζεται. Πριν από τη μελέτη, η επανεκκίνηση των β-κυττάρων θεωρούνταν αδιανόητη ή υπερβολική φιλοδοξία και ο διαβήτης τύπου 2 θεωρούνταν ποινή ισόβιας κάθειρξης. Τώρα φαινόταν ότι τα β-κύτταρα μπορούσαν να ξυπνήσουν και μάλιστα μέσα σε λίγες εβδομάδες. Ο Τέιλορ έδειξε ότι ο διαβήτης τύπου 2 σε μεγάλο βαθμό προκύπτει από το σπλαχνικό λίπος που συσσωρεύεται σε δύο όργανα, το συκώτι και το πάγκρεας. Αν χαθεί αυτό το λίπος, μπορεί η φυσιολογική έκκριση ινσουλίνης να ανακτηθεί και οι ασθενείς να σταματήσουν να παίρνουν φάρμακα. Το υποδόριο λίπος μπορεί να μην έχει άμεση σχέση, αλλά χάνοντας κιλά, μειώνεται το σπλαχνικό λίπος και τα επίπεδα φλεγμονής.
Ο σκεπτικισμός για τη μελέτη ήταν ότι χρησιμοποιήθηκε μια δραστική δίαιτα που βασιζόταν σε έτοιμα ροφήματα και λίγες σαλάτες για να υπάρχει κάποια πρόσληψη φυτικών ινών και μάσημα τροφής. Προφανώς, τα ροφήματα είναι μια τεχνητή διατροφή που μπορεί κάποιος να ακολουθήσει μόνο για μικρό χρονικό διάστημα. Όμως, ο σκοπός δεν ήταν να δοκιμαστεί η δίαιτα αυτή καθεαυτή, αλλά να φανεί το αποτέλεσμα της απώλειας βάρους. Ο Τέιλορ συνέχισε με μελέτες μεγαλύτερης διάρκειας, περισσότερα άτομα και πιο αποδεκτή δίαιτα, διαπιστώνοντας και πάλι το εντυπωσιακό αποτέλεσμα της ύφεσης του διαβήτη. Η πιο σημαντική μελέτη του ήταν η DiRECT (Diabetes Remission Clinical Trial), που περιέλαβε 149 άτομα τα οποία έκαναν δίαιτα για ένα έτος. Κάποιος που ζυγίζει 100 κιλά μπορεί να χρειάζεται να χάσει 15 κιλά για να τεθεί σε ύφεση ο διαβήτης, και κάποιος που ζυγίζει 80 κιλά μπορεί να χρειάζεται 10 κιλά. Μπορούν να απαλλαγούν από τον διαβήτη ακόμα κι αυτοί που διαγνώστηκαν πριν από δύο δεκαετίες. Ακολούθησαν υποαναλύσεις της DiRECT που έδειξαν ότι η ύφεση του διαβήτη διατηρείται όσο διατηρείται και η απώλεια βάρους. Ξαναπαίρνοντας κιλά, ο διαβήτης επανέρχεται. Οι άνδρες έχουν μεγαλύτερη επιτυχία από τις γυναίκες, γιατί έχουν περισσότερο σπλαχνικό λίπος να χάσουν
Η έρευνα δείχνει ότι ο διαβήτης τύπου 2 είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της συσσώρευσης λίπους στο συκώτι και το πάγκρεας. Η γενική παχυσαρκία σχετίζεται έμμεσα, γιατί όταν κάποιος συσσωρεύει λίπος, αυτό δεν είναι όλο υποδόριο, αλλά διαχέεται και στα σπλάχνα. Η ποσότητα του λίπους που μπορεί να αποθηκευτεί υποδόρια ποικίλλει από άτομο σε άτομο και για τον καθένα υπάρχει ένα προσωπικό όριο. Επειδή κάθε άτομο έχει το όριό του, μπορεί κάποιος με κανονικό βάρος να γίνει διαβητικός και ένας παχύσαρκος να μην γίνει. Ξεπερνώντας το όριο, το λίπος υπερχειλίζει από τον υποδόριο ιστό στα σπλάχνα και αυτό προκαλεί αντίσταση στην ινσουλίνη και, με τα χρόνια, διαβήτη τύπου 2 και άλλες παθήσεις. Ο λόγος είναι ότι επηρεάζονται τα γονίδια που είναι υπεύθυνα για την παραγωγή της ινσουλίνης στο πάγκρεας. Όσο αυξάνεται η παχυσαρκία, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος, αλλά αυτό δεν είναι φυσικός νόμος.Τελικά αν κάποιος χάσει πάνω από το 10% του βάρους του μέσα στα πρώτα πέντε χρόνια από τη διάγνωση του διαβήτη, έχει πολύ καλές πιθανότητες να εξαφανίσει την ασθένεια.
Οι οπαδοί του HAES αρνούνται ότι η παχυσαρκία μπορεί να είναι αιτία του διαβήτη τύπου 2. Δεν μπορούν να διαψεύσουν τα στοιχεία της συσχέτισης και λένε ότι η αντίσταση στην ινσουλίνη εμφανίζεται πρώτα, αυξάνοντας την όρεξη και προκαλώντας παχυσαρκία.
Ο Lindo Bacon έγραψε στο HAES (Health At Every Size) βιβλίο του: «Έρευνες δείχνουν ότι τα υψηλά επίπεδα ινσουλίνης εμφανίζονται πριν από την αύξηση βάρους σε μελλοντικούς διαβητικούς. Ο μηχανισμός μοιάζει με αυτόν: Η αντίσταση στην ινσουλίνη αναπτύσσεται πρώτα. Επειδή τα κύτταρα είναι μερικώς ανθεκτικά στην ινσουλίνη, η γλυκόζη και άλλα θρεπτικά συστατικά δεν μπορούν να εισέλθουν στα περισσότερα κύτταρα, παρά την αυξανόμενη ανάγκη των κυττάρων για θρεπτικά συστατικά. Το πάγκρεας παράγει ακόμη περισσότερη ινσουλίνη για να προσπαθήσει να καλύψει την ανάγκη των κυττάρων για ενέργεια. Τα υψηλά επίπεδα ινσουλίνης αυξάνουν την αντίσταση στην ινσουλίνη και διεγείρουν την όρεξη. Επειδή τα λιποκύτταρα είναι λιγότερο πιθανό από άλλα κύτταρα να αναπτύξουν αντίσταση στην ινσουλίνη, τα υψηλά επίπεδα ινσουλίνης επιτρέπουν εύκολα την αποθήκευση λίπους, με αποτέλεσμα την αύξηση βάρους. Καθώς αυτός ο κύκλος συνεχίζεται, η αντίσταση στην ινσουλίνη αποκτά ένα νέο όνομα: διαβήτης. Με άλλα λόγια, η αύξηση βάρους είναι στην πραγματικότητα ένα πρώιμο σύμπτωμα του διαβήτη τύπου 2».
Αυτή η ερμηνεία, όμως, δεν συνάδει με τα δεδομένα. Αν η αντίσταση στην ινσουλίνη προηγείται της παχυσαρκίας, τότε η απώλεια βάρους δεν θα έπρεπε να οδηγεί σε ύφεση του διαβήτη. Δυστυχώς για τους οπαδούς του HAES τα πράγματα δεν συμβαίνουν όπως τα φαντάζονται.
