Της Charlotte Carlson, The Conversation.
«Φάε αυτό, όχι εκείνο. Αυτή η μία τροφή θεραπεύει τα πάντα. Εκείνη η τροφή είναι δηλητήριο. Κόψε αυτή την τροφή. Δοκίμασε αυτή τη δίαιτα. Μην τρως αυτές τις ώρες. Φάε αυτό και θα χάσεις βάρος».
Με την εμμονή της κοινωνίας με το φαγητό, την υγεία και το βάρος, τέτοιες δηλώσεις κυκλοφορούν παντού -στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στα γυμναστήρια, ακόμη και σε χώρους παροχής υπηρεσιών υγείας.
Αλλά χρειάζεται πραγματικά να ακολουθείς κανόνες σαν αυτούς για να είσαι υγιής;
Τις περισσότερες φορές η απάντηση είναι όχι, γιατί η υγεία και η διατροφή είναι πολύ πιο σύνθετες και πολυδιάστατες από μια απλή λίστα με το τι «επιτρέπεται» και τι «απαγορεύεται». Παρ’ όλα αυτά, οι κανόνες γύρω από τη διατροφή είναι τόσο διαδεδομένοι εξαιτίας της κουλτούρας της δίαιτας -μιας κοινωνικά επιβαλλόμενης ηθικής που αντιμετωπίζει κάθε απόκλιση από το αυθαίρετο ιδανικό της λεπτότητας ως προσωπική αποτυχία. Η κουλτούρα της δίαιτας, και όσοι την προωθούν, απαιτούν από τους ανθρώπους να επιδιώκουν ή να διατηρούν τη λεπτότητα διαρκώς.
Οι νόρμες της κουλτούρας της δίαιτας έχουν οδηγήσει σε μια βιομηχανία πολλών δισεκατομμυρίων, που προωθεί αμέτρητες δίαιτες, καθεμία με το δικό της σύνολο κανόνων και όλες να ισχυρίζονται ότι αποτελούν τον μοναδικό δρόμο προς την υγεία ή την απώλεια βάρους. Παρότι η πρόσβαση στη διατροφική πληροφορία στο διαδίκτυο είναι σήμερα μεγαλύτερη από ποτέ, οι άνθρωποι συχνά βρίσκονται χαμένοι μέσα σε αντικρουόμενες συμβουλές, προσπαθώντας να καταλάβουν τι να φάνε και πώς μοιάζει μια υγιεινή διατροφή.
Ως πιστοποιημένη διαιτολόγος με εξειδίκευση στις διατροφικές διαταραχές, η πλειονότητα των πελατών μου έχει πληγεί -και συνεχίζει να πλήττεται- από την κουλτούρα της δίαιτας. Παλεύουν με ενοχές και ντροπή γύρω από το φαγητό, ενώ η υγεία τους συχνά επιδεινώνεται λόγω άκαμπτων διατροφικών κανόνων. Αντί να βελτιώνει την υγεία, η έρευνα δείχνει ότι η κουλτούρα της δίαιτας αυξάνει τον κίνδυνο ανθυγιεινών συμπεριφορών, όπως οι επαναλαμβανόμενες αυξομειώσεις βάρους, η λεγόμενη «δίαιτα-γιογιό», και οι διατροφικές διαταραχές.
Αν λοιπόν η λύση για την υγεία δεν είναι η τήρηση των κανόνων της κουλτούρας της δίαιτας, ποια είναι; Πιστεύω ότι η προσέγγιση «όλες οι τροφές χωρούν» μπορεί να λειτουργήσει ως αντίδοτο.
Τι σημαίνει «όλες οι τροφές χωρούν»
Η φράση «όλες οι τροφές χωρούν» μπορεί να ακούγεται σαν «φάε ό,τι θέλεις, όποτε θέλεις», αλλά αυτό είναι μια υπεραπλούστευση. Στην πραγματικότητα, το μοντέλο αυτό βασίζεται στην ιδέα ότι όλες οι τροφές μπορούν να ενταχθούν σε μια υγιεινή διατροφή, μέσα από μια ισορροπία που προάγει την υγεία. Το πετυχαίνει αυτό δίνοντας έμφαση στην ευελιξία και στην ακρόαση των εσωτερικών σημάτων του σώματος, ώστε να αποφασίζεις τι και πότε θα φας, αντί να ακολουθείς εξωτερικούς κανόνες.
Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει την ύπαρξη αποχρώσεων στην υγεία και τη διατροφή. Η κουλτούρα της δίαιτας βλέπει τα πράγματα ασπρόμαυρα: οι τροφές είναι είτε «καλές» είτε «κακές». Όμως η διατροφή και η υγεία είναι πολύ πιο περίπλοκες. Καταρχάς, πολλοί παράγοντες πέρα από τη διατροφή επηρεάζουν την υγεία: η άσκηση, ο ύπνος, το στρες, η ψυχική υγεία, η κοινωνικοοικονομική κατάσταση, η πρόσβαση σε τρόφιμα και η υγειονομική περίθαλψη, για να αναφέρουμε μερικούς.
Παράλληλα, παρότι υπάρχουν γενικές διατροφικές κατευθυντήριες γραμμές, ο καθένας έχει διαφορετικές ανάγκες, που εξαρτώνται από τις προτιμήσεις του, την κατάσταση της υγείας του, την πρόσβαση σε τρόφιμα, το καθημερινό του πρόγραμμα, τις μαγειρικές του δεξιότητες και πολλά άλλα. Η ευελιξία της προσέγγισης «όλες οι τροφές χωρούν» μπορεί να σε βοηθήσει να κάνεις συνειδητές επιλογές φαγητού, βασισμένες στους στόχους υγείας σου, τις γεύσεις σου, τη φυσική σου δραστηριότητα και τις συνθήκες της ζωής σου.
Πώς εφαρμόζεται στην πράξη
Μια συχνή ένσταση απέναντι σε αυτή την προσέγγιση είναι ότι δεν μπορείς να είσαι υγιής αν τρως «ανθυγιεινά» τρόφιμα και ότι, αν δώσεις στον εαυτό σου άδεια να τρώει τα πάντα, θα καταλήξεις να τρως κυρίως τα «κακά». Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι η απομάκρυνση της ηθικής φόρτισης από το φαγητό μπορεί να οδηγήσει σε πιο υγιεινές επιλογές, μειώνοντας το στρες που σχετίζεται με τις αποφάσεις γύρω από τη διατροφή. Αυτό με τη σειρά του μειώνει τον κίνδυνο διαταραγμένης διατροφικής συμπεριφοράς και βελτιώνει τη σωματική υγεία.
Φαντάσου ότι βρίσκεσαι σε μια κοινωνική εκδήλωση όπου υπάρχουν πίτσα, λαχανικά με ντιπ και μπισκότα. Σύμφωνα με τη δίαιτα που ακολουθείς, η πίτσα, τα μπισκότα και τα ντιπ θεωρούνται «κακά» τρόφιμα. Παίρνεις λίγα λαχανικά, αλλά εξακολουθείς να πεινάς. Προς το τέλος της εκδήλωσης είσαι πολύ πεινασμένος, αλλά το μόνο φαγητό που έχει απομείνει είναι τα μπισκότα. Σκοπεύεις να φας μόνο ένα, αλλά επειδή πεινάς πολύ και νιώθεις ενοχές, καταλήγεις να τρως πολλά και να αισθάνεσαι ότι έχεις χάσει τον έλεγχο. Φεύγεις νιώθοντας άσχημα και υπόσχεσαι στον εαυτό σου ότι «αύριο θα τα κάνεις καλύτερα». Ο κύκλος υπερφαγίας και στέρησης όμως συνεχίζεται.
Τώρα φαντάσου την ίδια εκδήλωση, χωρίς να χαρακτηρίζεις τις τροφές ως καλές ή κακές. Από εμπειρία ξέρεις ότι συχνά νιώθεις πείνα και δυσφορία όταν τρως μόνο πίτσα. Ξέρεις επίσης ότι οι φυτικές ίνες, που βρίσκονται στα λαχανικά, βοηθούν την υγεία του εντέρου και σε κάνουν να αισθάνεσαι πιο χορτάτος. Έτσι, ισορροπείς το πιάτο σου με μερικά κομμάτια πίτσας και μια χούφτα λαχανικά με ντιπ.
Νιώθεις αρκετά ικανοποιημένος μετά το γεύμα και δεν αισθάνεσαι την ανάγκη να φας μπισκότο. Προς το τέλος της εκδήλωσης, παίρνεις ένα μπισκότο επειδή σου αρέσει η γεύση του και τρως το μεγαλύτερο μέρος του μέχρι να χορτάσεις, κρατώντας το υπόλοιπο για αργότερα.
Αντί για αυστηρούς κανόνες και περιορισμούς που οδηγούν σε κύκλους ενοχής και ντροπής, η προσέγγιση «όλες οι τροφές χωρούν» μπορεί να οδηγήσει σε πιο βιώσιμες υγιεινές συνήθειες, όπου το στρες και οι διαταραχές της ρουτίνας δεν αποδιοργανώνουν συνολικά τη διατροφή σου.
Πώς να ξεκινήσεις
Η απομάκρυνση από την κουλτούρα της δίαιτας και η υιοθέτηση αυτής της προσέγγισης μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Μερικές πρακτικές συμβουλές για να ξεκινήσεις:
- Αφαίρεσε τα ηθικά φορτισμένα ταμπελάκια από το φαγητό. Αντί για «καλό» ή «κακό», «υγιεινό» ή «ανθυγιεινό», σκέψου απλώς την τροφή και τα θρεπτικά της συστατικά. Για παράδειγμα, το κοτόπουλο είναι πλούσιο σε πρωτεΐνη, το μπρόκολο είναι πηγή φυτικών ινών και το παγωτό είναι επιδόρπιο. Οι ουδέτερες περιγραφές βοηθούν να αποφασίζεις τι σου ταιριάζει τη δεδομένη στιγμή και μειώνουν την ενοχή ή τη ντροπή.
- Εστίασε στα εσωτερικά σου σήματα: πείνα, κορεσμό, ικανοποίηση και στο πώς σε κάνει να αισθάνεσαι σωματικά το φαγητό. Η σύνδεση με το σώμα σου σε βοηθά να ρυθμίζεις τις επιλογές σου.
- Φάε με συνέπεια. Όταν δεν τρως τακτικά, είναι δύσκολο να νιώθεις έλεγχο γύρω από το φαγητό. Η πείνα γίνεται πιο έντονη και το σώμα λιγότερο ευαίσθητο στα σήματα κορεσμού. Ένα σταθερό πρόγραμμα γευμάτων, με ενδιάμεσα σνακ, μπορεί να βοηθήσει.
- Επανένταξε τρόφιμα που είχες περιορίσει. Ξεκίνα με μικρά βήματα, είτε με τρόφιμα που σου προκαλούν λιγότερο άγχος είτε με μικρές ποσότητες. Αυτό μπορεί να σημαίνει, για παράδειγμα, να προσθέσεις λίγη σοκολάτα στο μεσημεριανό σου ή να δοκιμάσεις ένα κουλούρι σε ένα πρωινό.
- Κάνε έναν σύντομο εσωτερικό έλεγχο πριν φας: πόσο πεινάω; τι μου ακούγεται ελκυστικό τώρα; πότε θα ξαναφάω;
Και μερικές φορές χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα αν αντιμετωπίζεις διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές ή μια διατροφική διαταραχή. Η συνεργασία με έναν διαιτολόγο μπορεί να βοηθήσει στο να αμφισβητήσεις τη διατροφική παραπληροφόρηση και να αποκαταστήσεις τη σχέση σου με το φαγητό.
