Από τις αρχές του 19ου αιώνα, ο Βρετανός ιατρός Τζέιμς Πάρκινσον περιέγραψε όχι μόνο τα κινητικά συμπτώματα της νόσου που σήμερα φέρει το όνομά του, αλλά και μια επίμονη δυσκοιλιότητα που ταλαιπωρούσε τους ασθενείς. Τότε η παρατήρηση πέρασε ως ασήμαντη λεπτομέρεια. Σχεδόν διακόσια χρόνια αργότερα, η υπόθεση του Γερμανού νευροπαθολόγου Heiko Braak (2003) έμελλε να ανατρέψει τα δεδομένα: η νόσος του Πάρκινσον μπορεί να ξεκινά από το έντερο και όχι από τον εγκέφαλο. Ο Braak πρότεινε ότι μια άγνωστη ουσία (ίσως μια πρωτεΐνη ή ένας ιός) εισέρχεται μέσω του γαστρεντερικού σωλήνα, προκαλώντας τη συσσώρευση της ανωμάλως αναδιπλωμένης πρωτεΐνης άλφα-συνουκλεΐνης. Η διαδικασία αυτή ανεβαίνει κατά μήκος του πνευμονογαστρικού νεύρου προς τον εγκέφαλο, χρόνια πριν εμφανιστούν τα πρώτα κινητικά συμπτώματα.
Η πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Medicine από ερευνητές του University College London (UCL) υπό τον καθηγητή Anthony Schapira έρχεται να δώσει μια ισχυρή υποστήριξη σε αυτή την «εντερική υπόθεση».
Δεν είναι η πρώτη φορά που το μικροβίωμα του εντέρου συνδέεται με τη νόσο Πάρκινσον – ήδη από το 2015, μελέτες είχαν δείξει ότι ασθενείς με Πάρκινσον παρουσιάζουν διαφορετική σύσταση εντερικών βακτηρίων από υγιή άτομα. Ωστόσο, η νέα εργασία προχωρά ένα βήμα παραπέρα: για πρώτη φορά, εντοπίζεται μια χαρακτηριστική «μικροβιακή υπογραφή» σε άτομα που φέρουν γενετική προδιάθεση για τη νόσο, αλλά δεν έχουν ακόμη εκδηλώσει κανένα σύμπτωμα. Η υπογραφή γίνεται εντονότερη όσο η νόσος εξελίσσεται, λειτουργώντας σαν ένα βιολογικό «ρολόι» της παθολογίας.
Τι αποκάλυψε η μελέτη
Η ομάδα του UCL ανέλυσε κλινικά δεδομένα και δείγματα κοπράνων από 271 ασθενείς με νόσο Πάρκινσον, 43 άτομα με γονίδιο κινδύνου (μεταλλάξεις LRRK2 ή GBA) χωρίς συμπτώματα, και 150 υγιείς μάρτυρες. Η σύγκριση έδειξε ότι περισσότερα από 176 είδη βακτηρίων (δηλαδή πάνω από το ένα τέταρτο των μικροβίων) διαφέρουν σημαντικά στους ασθενείς σε σχέση με τους υγιείς. Το πιο εντυπωσιακό ήταν ότι το ίδιο πρότυπο, σε ηπιότερη μορφή, εμφανίστηκε και στην ομάδα με γενετική προδιάθεση – άρα προηγείται των κλινικών συμπτωμάτων.
Οι ερευνητές επιβεβαίωσαν τα ευρήματα σε ένα ανεξάρτητο σύνολο 638 ατόμων με Πάρκινσον και 319 υγιών από τη Βρετανία, τη Νότια Κορέα και την Τουρκία, αποκλείοντας την πιθανότητα να οφείλονται σε φαρμακευτική αγωγή. Επιπλέον, ένα μικρό ποσοστό των υγιών εθελοντών έφερε την ίδια «υπογραφή», γεγονός που – σύμφωνα με τον Schapira – μπορεί να τους θέτει σε αυξημένο κίνδυνο για ανάπτυξη της νόσου στο μέλλον.
Η οδός έντερο–εγκέφαλος και ο ρόλος της άλφα-συνουκλεΐνης
Για δεκαετίες, οι νευροεπιστήμονες θεωρούσαν ότι η Πάρκινσον είναι μια νόσος που γεννιέται αποκλειστικά στον εγκέφαλο. Η ανακάλυψη του Brak και η επιβεβαίωση από πειράματα σε ζώα (όπου η έγχυση άλφα-συνουκλεΐνης στο έντερο οδηγούσε σε συμπτώματα Πάρκινσον) ανέτρεψαν αυτό το δόγμα.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι ορισμένα βακτήρια του εντέρου μπορούν να επηρεάσουν τη διαπερατότητα του εντερικού τοιχώματος, να προκαλέσουν χαμηλού βαθμού φλεγμονή και να αυξήσουν την παραγωγή ή τη συσσώρευση της τοξικής άλφα-συνουκλεΐνης. Μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου – έναν «αυτοκινητόδρομο» που συνδέει τα σπλάχνα με τον εγκέφαλο – οι επιβλαβείς πρωτεΐνες μπορούν να μεταφερθούν στη μέλαινα ουσία, όπου προκαλούν τον θάνατο των ντοπαμινεργικών νευρώνων.
Η νέα μελέτη δίνει βάρος σε αυτή την υπόθεση, καθώς δείχνει ότι οι αλλαγές στο μικροβίωμα συνοδεύονται από διαφορές στη διατροφή: τα άτομα με την παθολογική υπογραφή κατανάλωναν περισσότερα επεξεργασμένα τρόφιμα και κορεσμένα λιπαρά, και λιγότερα φρούτα, λαχανικά, φυτικές ίνες, ψάρια και όσπρια. Η σχέση είναι πιθανό να είναι αμφίδρομη: μια μη ισορροπημένη διατροφή τροφοδοτεί τη δυσβίωση, η δυσβίωση εντείνει τη φλεγμονή και τη συσσώρευση άλφα-συνουκλεΐνης, και ο φαύλος κύκλος συνεχίζεται.
Μπορεί η διατροφή να καθυστερήσει την εξέλιξη;
Αν και δεν υπάρχει ακόμη θεραπεία για τη νόσο Πάρκινσον, η αυξανόμενη κατανόηση του μικροβιώματος ανοίγει δρόμους για πρώιμη παρέμβαση. Η Claire Bale, αναπληρώτρια διευθύντρια έρευνας στο Parkinson’s UK, σημειώνει ότι η σωματική άσκηση έχει ήδη δείξει οφέλη στη διαχείριση των συμπτωμάτων και ίσως στην επιβράδυνση της νόσου. Η διατροφική τροποποίηση – π.χ. με υιοθέτηση μεσογειακής διατροφής, αύξηση φυτικών ινών και μείωση των τρανς λιπαρών – θα μπορούσε να αποτελέσει μια πρόσθετη, μη φαρμακευτική στρατηγική. Προβιοτικά και πρεβιοτικά που αναδιαμορφώνουν το μικροβίωμα ήδη δοκιμάζονται σε κλινικές μελέτες.
Ωστόσο, παραμένει το ερώτημα: η μικροβιακή υπογραφή είναι αιτία ή συνέπεια; Οι αλλαγές στο μικροβίωμα θα μπορούσαν να είναι ένα πρώιμο σημάδι της νόσου που παράγεται από τον ίδιο τον οργανισμό. Αλλά τα βακτήρια που προκαλούν φλεγμονή μπορούν να αυξήσουν την άλφα-συνουκλεΐνη, και η άλφα-συνουκλεΐνη μπορεί να αλλάξει το μικροβίωμα. Πρόκειται για μια δυναμική αλληλεπίδραση που απαιτεί περαιτέρω κλινικές δοκιμές.
Ιστορική προοπτική
Από την περιγραφή του «τρόμου του κουνήματος» (shaking palsy) το 1817, μέχρι την ανακάλυψη της λεβοντόπα στη δεκαετία του 1960, και από την υπόθεση Braak στις αρχές του 21ου αιώνα έως τη σημερινή ανάλυση του μικροβιώματος, η επιστήμη απομακρύνεται σταδιακά από την αποκλειστική εστίαση στον εγκέφαλο.
Η νόσος Πάρκινσον αποκαλύπτεται ως μια συστημική διαταραχή, στην οποία το έντερο και το μικροβίωμά του παίζουν κεντρικό ρόλο. Η δυνατότητα ανίχνευσης του κινδύνου πολλά χρόνια πριν τα πρώτα συμπτώματα σημαίνει ότι για πρώτη φορά μπορούμε να σκεφτούμε πραγματικά προληπτικές στρατηγικές – όχι μόνο για την καθυστέρηση της εξέλιξης, αλλά ίσως και για την πρόληψη της έναρξης.
Η ελπίδα που γεννά η μελέτη είναι ότι σε μια γενιά που βλέπει τα κρούσματα του Πάρκινσον να έχουν διπλασιαστεί τα τελευταία 25 χρόνια (πάνω από 8,5 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως), η απλή αλλαγή στη διατροφή και η αποκατάσταση της εντερικής μικροβιακής κοινότητας θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα ισχυρό, προσιτό και ασφαλές συμπλήρωμα στη φαρμακευτική θεραπεία. Το μόνο σίγουρο είναι ότι η σύνδεση εντέρου–εγκεφάλου δεν είναι πλέον περιθωριακή υπόθεση – είναι πλέον στο επίκεντρο της έρευνας για τον Πάρκινσον.
