Κάθε καλοκαίρι, οι γονείς γίνονται ειδικοί σε μια σειρά κινδύνων: τον πνιγμό, το έγκαυμα, τη θερμοπληξία, την αφυδάτωση. Υπάρχει όμως ένας κίνδυνος που σπάνια μπαίνει στη λίστα: τα κόκκινα ερεθισμένα μάτια στο τέλος μιας ημέρας στην πισίνα. Οι περισσότεροι γονείς το θεωρούν αναπόφευκτο -«έτσι είναι το χλώριο», λένε. Στην πραγματικότητα, αυτή η εξήγηση είναι λανθασμένη, και η παρανόηση είναι ακριβώς ο λόγος που ο κίνδυνος παραμένει αόρατος. Το πρόβλημα δεν είναι το χλώριο που κάνει σωστά τη δουλειά του. Είναι αυτό που συμβαίνει όταν δεν την κάνει.
Το καθαρό χλώριο, σε σωστά ρυθμισμένη συγκέντρωση, δεν είναι ιδιαίτερα ερεθιστικό. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν το χλώριο αντιδρά με οργανικές ουσίες που εισάγουν οι ίδιοι οι κολυμβητές στο νερό -ιδρώτας, ούρα, σάλιο, καλλυντικά, δερματικά κύτταρα. Αυτή η αντίδραση παράγει μια οικογένεια ενώσεων που ονομάζονται χλωραμίνες, κυρίως την τριχλωραμίνη, η οποία ευθύνεται τόσο για τη χαρακτηριστική «μυρωδιά χλωρίου» όσο και για το τσούξιμο στα μάτια. Όσο πιο έντονη είναι αυτή η μυρωδιά, τόσο περισσότερο σημαίνει -παραδόξως- ότι η πισίνα χρειάζεται περισσότερο, όχι λιγότερο χλώριο, ώστε να εξουδετερωθούν οι ρυπαντές που έχουν ήδη συσσωρευτεί.
Οι χλωραμίνες διαταράσσουν το λεπτό δακρυϊκό στρώμα που καλύπτει τον κερατοειδή, προκαλώντας μικροφλεγμονή, ερυθρότητα και αίσθηση καψίματος. Σε παιδιά, των οποίων η επιφάνεια του ματιού είναι πιο ευαίσθητη, η αντίδραση αυτή είναι συχνά πιο έντονη απ’ ό,τι στους ενήλικες.
Ένα απλό αλλά αποτελεσματικό μέτρο πρόληψης είναι ένα γρήγορο ντους πριν την είσοδο στην πισίνα -μειώνει σημαντικά το οργανικό φορτίο (ιδρώτα, λάδια δέρματος) που το παιδί φέρνει μαζί του στο νερό και άρα μειώνει τη συνολική παραγωγή χλωραμινών για όλους όσοι κολυμπούν στην ίδια πισίνα.
Πέρα από τον ερεθισμό: Ο κίνδυνος λοίμωξης
Η ερυθρότητα είναι το ορατό, ενοχλητικό σύμπτωμα. Υπάρχει όμως και μια λιγότερο ορατή κατηγορία κινδύνου: οι λοιμώξεις. Κάθε υδάτινο περιβάλλον -ακόμη και σωστά συντηρημένο- φιλοξενεί μικροοργανισμούς. Η πιο συχνή συνέπεια είναι η επιπεφυκίτιδα, μια φλεγμονή του επιπεφυκότα που μπορεί να προκληθεί είτε από ερεθισμό είτε από βακτηριακή ή ιογενή μόλυνση, και εκδηλώνεται με κοκκίνισμα, έκκριση και φαγούρα. Είναι συνήθως ήπια και παροδική, αλλά εξαιρετικά μεταδοτική ανάμεσα σε παιδιά που παίζουν μαζί.
Σοβαρότερος, αν και σπανιότερος, είναι ο κίνδυνος της κερατίτιδας -φλεγμονής του ίδιου του κερατοειδούς, που μπορεί να αφήσει μόνιμο ουλώδη ιστό και να επηρεάσει την όραση αν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει η λοίμωξη από το πρωτόζωο Acanthamoeba -έναν μικροοργανισμό που βρίσκεται σχεδόν παντού στο νερό, ακόμη και σε πισίνες με χλωρίωση, και ο οποίος σχετίζεται σχεδόν αποκλειστικά με τη χρήση φακών επαφής σε υδάτινο περιβάλλον. Η κερατίτιδα από Acanthamoeba είναι σπάνια, αλλά εξαιρετικά επιθετική, δύσκολη στη διάγνωση και τη θεραπεία, και μπορεί να οδηγήσει σε μόνιμη βλάβη της όρασης. Αυτός είναι ο βασικός λόγος που οι οφθαλμίατροι είναι τόσο κατηγορηματικοί λέγοντας: «κανένας φακός επαφής μέσα στο νερό».
Λίγα λεπτά προετοιμασίας μπορούν να αλλάξουν σημαντικά την εμπειρία του παιδιού στο νερό.
- Αντηλιακό με προσοχή. Το αντηλιακό παραμένει απαραίτητο, αλλά η εφαρμογή γύρω από τα μάτια χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή -μια μικρή ποσότητα που εισχωρεί στο μάτι μπορεί να προκαλέσει έντονο τσούξιμο εξίσου ενοχλητικό με τις χλωραμίνες. Προτιμήστε αντηλιακά ειδικά σχεδιασμένα για το πρόσωπο, με ηπιότερη σύνθεση, και εφαρμόστε με ιδιαίτερη προσοχή γύρω από τα βλέφαρα.
- Προστασία από την ανακλώμενη ακτινοβολία. Η επιφάνεια του νερού λειτουργεί σαν καθρέφτης για την υπεριώδη ακτινοβολία, αυξάνοντας την ένταση που φτάνει στα μάτια ακόμη και κατά τις ώρες που το παιδί βρίσκεται μέσα στο νερό, όχι μόνο όταν κάθεται στην ξαπλώστρα. Γυαλιά ηλίου με πιστοποίηση UV400 και καπέλο με φαρδύ γείσο παραμένουν πολύτιμοι σύμμαχοι όσο το παιδί βρίσκεται γύρω από την πισίνα.
- Ντους πριν τη βουτιά. Πέρα από τη μείωση των χλωραμινών, ένα σύντομο ντους βοηθά και τη γενικότερη υγιεινή της πισίνας -ένα όφελος που αφορά όλα τα παιδιά που μοιράζονται το ίδιο νερό.
Γυαλιά κολύμβησης
Αν υπάρχει ένα μόνο αντικείμενο που αξίζει να θεωρείται απαραίτητο είναι τα γυαλιά κολύμβησης. Δημιουργούν φυσικό φράγμα ανάμεσα στο μάτι και το νερό, αποτρέποντας τόσο τον χημικό ερεθισμό όσο και την έκθεση σε μικροοργανισμούς. Ένα καλό ζευγάρι γυαλιών κολύμβησης πρέπει να δημιουργεί ελαφριά αναρρόφηση στο πρόσωπο χωρίς το λουράκι -αν πιέζετε ελαφρά τα γυαλιά στο πρόσωπο του παιδιού και κρατούν τη θέση τους για λίγα δευτερόλεπτα χωρίς να πέφτουν, η εφαρμογή είναι καλή. Πολύ σφιχτό λουράκι δεν αντισταθμίζει την κακή εφαρμογή, απλώς προκαλεί δυσφορία.
Παιδιά με ατοπική δερματίτιδα γύρω από τα μάτια ή ευαίσθητο δέρμα ωφελούνται από γυαλιά με μεγαλύτερο, μαλακότερο σκελετό σιλικόνης, που κατανέμουν την πίεση πιο ομοιόμορφα και μειώνουν τα σημάδια ή τον ερεθισμό από την παρατεταμένη χρήση.
Για παιδιά με σημαντική μυωπία ή υπερμετρωπία, υπάρχουν πλέον ευρέως διαθέσιμα γυαλιά κολύμβησης με ενσωματωμένη οπτική διόρθωση -μια λύση που εξαλείφει εντελώς την ανάγκη φακών επαφής μέσα στο νερό, χωρίς το παιδί να χάνει την ικανότητα να βλέπει καθαρά γύρω του. Η επιλογή γυαλιών με ανθεκτική αντι-θαμβωτική επίστρωση μειώνει την τάση των παιδιών να τα βγάζουν ή να τα τρίβουν συχνά -μια συμπεριφορά που αυξάνει τον κίνδυνο ερεθισμού.
Φακοί επαφής
Για παιδιά και εφήβους που φορούν διορθωτικούς φακούς επαφής, η πισίνα απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Ο κανόνας είναι απλός και χωρίς εξαιρέσεις: οι φακοί επαφής αφαιρούνται πριν την είσοδο στο νερό. Ο λόγος δεν είναι μόνο η άνεση. Ο μαλακός φακός επαφής λειτουργεί σαν σφουγγάρι -απορροφά και συγκρατεί μικροοργανισμούς από το νερό πάνω στην επιφάνεια του ματιού για παρατεταμένο χρόνο, αντί αυτοί να ξεπλένονται φυσιολογικά από τα δάκρυα. Αυτή η παρατεταμένη επαφή είναι ο βασικός μηχανισμός μέσω του οποίου αναπτύσσονται σοβαρές λοιμώξεις όπως αυτή από Acanthamoeba.
Σημαντική διευκρίνιση: ακόμη και τα γυαλιά κολύμβησης δεν εξαλείφουν πλήρως τον κίνδυνο, καθώς νερό μπορεί να εισχωρήσει στιγμιαία κατά την τοποθέτηση ή την αφαίρεσή τους. Για όσους χρειάζονται οπωσδήποτε διορθωμένη όραση μέσα στο νερό, οι επιλογές με φθίνουσα σειρά ασφάλειας είναι:
- Γυαλιά κολύμβησης με ενσωματωμένη οπτική διόρθωση (η ασφαλέστερη λύση)
- Καθημερινοί φακοί μιας χρήσης, που απορρίπτονται αμέσως μετά την έξοδο από το νερό
- Σε καμία περίπτωση επαναχρησιμοποιήσιμοι φακοί χωρίς αυστηρή απολύμανση αμέσως μετά
Μια τελευταία, συχνά παραβλεπόμενη λεπτομέρεια: οι φακοί επαφής δεν πρέπει ποτέ να έρχονται σε επαφή ούτε με απλό νερό βρύσης -ο ίδιος μικροβιολογικός κίνδυνος ισχύει εξίσου στο ντους ή στη μπανιέρα όσο και στην πισίνα.
Μετά τη βουτιά
Η φροντίδα δεν σταματά όταν το παιδί βγαίνει από το νερό. Η πιο φυσική αντίδραση σε ένα τσούξιμο μάτι είναι το τρίψιμο όμως αυτό είναι ακριβώς το λάθος που πρέπει να αποφεύγεται. Το τρίψιμο μπορεί να προκαλέσει μικροτραυματισμούς στην ευαίσθητη επιφάνεια του κερατοειδούς, ανοίγοντας «πόρτα εισόδου» για μικροοργανισμούς που διαφορετικά δεν θα μπορούσαν να προκαλέσουν λοίμωξη.
Η σωστή αντίδραση είναι απλό ξέπλυμα με άφθονο καθαρό νερό ή, ιδανικά, με τεχνητά δάκρυα χωρίς συντηρητικά, τα οποία βοηθούν να απομακρυνθούν οι ερεθιστικές ουσίες χωρίς μηχανική τριβή.
Παιδιά που κολυμπούν συστηματικά -σε ομάδα κολύμβησης ή απλώς κάθε μέρα το καλοκαίρι- μπορεί να αναπτύξουν χρόνια, ήπια ξηροφθαλμία λόγω της επαναλαμβανόμενης διατάραξης του δακρυϊκού στρώματος. Η τακτική χρήση τεχνητών δακρύων μετά την κολύμβηση, ως μέρος της καθημερινής ρουτίνας, βοηθά να αποκαθίσταται η φυσική ενυδάτωση της επιφάνειας του ματιού.
