Μια διεθνής επιστημονική ομάδα ανέλυσε το γονιδίωμα, τον μεταβολισμό, το ανοσοποιητικό σύστημα και το εντερικό μικροβίωμα της γηραιότερης γυναίκας στον κόσμο πριν από τον θάνατό της, αποκαλύπτοντας ότι η ακραία μακροζωία δεν οφείλεται σε ένα «γονίδιο της μακροζωίας» αλλά σε έναν σπάνιο συνδυασμό προστατευτικών γενετικών παραλλαγών, ευνοϊκού λιπιδαιμικού προφίλ, χαμηλής φλεγμονής και ενός μικροβιώματος πλούσιου σε Bifidobacterium – και δείχνοντας ότι το μυστικό μπορεί να μην είναι η αποφυγή της γήρανσης, αλλά η ανθεκτικότητα στις συνέπειές της.
Η María Branyas Morera έζησε 117 χρόνια και 168 ημέρες, και όταν πέθανε τον Αύγουστο του 2024 ήταν ο γηραιότερος επιβεβαιωμένα άνθρωπος στον πλανήτη. Αυτό που την έκανε να ξεχωρίζει όμως δεν ήταν μόνο η ηλικία της, αλλά το γεγονός ότι έφτασε εκεί χωρίς να νοσήσει από καρκίνο, άνοια ή σοβαρή καρδιαγγειακή νόσο. Ήταν ένας άνθρωπος που έσπασε όλα τα στατιστικά δεδομένα – και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο άφησε πίσω της ένα πολύτιμο επιστημονικό αποτύπωμα.
Πριν από τον θάνατό της, μια διεθνής ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Δρ. Manel Esteller, από το Ινστιτούτο Έρευνας για τη Λευχαιμία Josep Carreras και το Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης, είχε συλλέξει δείγματα αίματος, σάλιου, ούρων και κοπράνων, πραγματοποιώντας την πιο ολοκληρωμένη ανάλυση που έχει γίνει ποτέ σε υπεραιωνόβιο άνθρωπο. Η μελέτη, με τίτλο «The multiomics blueprint of the individual with the most extreme lifespan», δημοσιεύθηκε στο Cell Reports Medicine και αποτελεί το πιο εξαντλητικό multiomics προφίλ που έχει καταγραφεί σε άνθρωπο άνω των 110 ετών, συνδυάζοντας γονιδιωματική, μεταγραφομική, μεταβολομική, πρωτεομική, μικροβιωμική και επιγενετική ανάλυση.
Το παράδοξο της ακραίας μακροζωίας
H María δεν ήταν ένας άνθρωπος που «δεν γέρασε». Αντιθέτως, ο οργανισμός της έφερε όλα τα κλασικά σημάδια μιας εξαιρετικά προχωρημένης ηλικίας: τα τελομερή της – οι προστατευτικές δομές στα άκρα των χρωμοσωμάτων – ήταν πολύ βραχύτερα από εκείνα νεότερων ανθρώπων, το ανοσοποιητικό της σύστημα έδειχνε σημάδια γήρανσης, και ο πληθυσμός των Β λεμφοκυττάρων της ήταν γερασμένος. Με βάση αυτούς τους δείκτες, θα περίμενε κανείς να είναι εύθραυστη και ευάλωτη. Κι όμως, δεν είχε εμφανίσει καμία από τις μείζονες ασθένειες που συνδέονται με τη γήρανση.
Αυτό οδήγησε τους ερευνητές σε ένα συμπέρασμα που ανατρέπει την κρατούσα αντίληψη: η ακραία μακροζωία δεν ταυτίζεται με την τέλεια υγεία, αλλά με την ανθεκτικότητα απέναντι στις ασθένειες. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Esteller, υπάρχει μια «συναρπαστική δυαδικότητα: η ταυτόχρονη παρουσία σημάτων ακραίας γήρανσης και υγιούς μακροζωίας». Με άλλα λόγια, η María γέρασε – αλλά το σώμα της άντεξε.
Η ανάλυση έδειξε ότι η María διέθετε ένα γονιδίωμα εξαιρετικά εμπλουτισμένο σε προστατευτικές γενετικές παραλλαγές. Είχε επτά σπάνιες ομοζυγωτικές παραλλαγές που δεν έχουν βρεθεί σε άλλους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς, και οι οποίες σχετίζονται με την ανοσολογική λειτουργία, την καρδιοπροστασία, τη μιτοχονδριακή λειτουργία και τη διατήρηση της γνωστικής ικανότητας. Ταυτόχρονα, έλειπαν από το DNA της οι παραλλαγές που αυξάνουν τον κίνδυνο καρκίνου, Alzheimer και μεταβολικών διαταραχών – δεν έφερε, για παράδειγμα, το αλληλόμορφο APOE ε4, που τριπλασιάζει τον κίνδυνο νόσου Alzheimer.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε και το μεταβολικό της προφίλ. Τα επίπεδα της «κακής» χοληστερόλης και των τριγλυκεριδίων ήταν εντυπωσιακά χαμηλά, ενώ η HDL («καλή» χοληστερόλη) ήταν υψηλή. Ο μεταβολισμός των λιπιδίων της ήταν, σύμφωνα με τους ερευνητές, «από τους πιο αποτελεσματικούς που έχουν καταγραφεί». Παράλληλα, οι δείκτες φλεγμονής της ήταν πολύ χαμηλότεροι από το αναμενόμενο για την ηλικία της, γεγονός που υποδηλώνει ότι το σώμα της διατηρούσε ένα ευνοϊκό ανοσολογικό περιβάλλον.
Ο ρόλος του μικροβιώματος και της διατροφής
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα αφορούσε το εντερικό μικροβίωμα. Οι αναλύσεις στα δείγματα κοπράνων αποκάλυψαν υψηλή αφθονία βακτηρίων του γένους Bifidobacterium – που συνήθως μειώνεται με την ηλικία, αλλά που στη María ήταν όχι μόνο παρόν, αλλά κυρίαρχο. Η ποικιλότητα του μικροβιώματός της ήταν διπλάσια από εκείνη των συνομηλίκων της, και έλειπαν από το έντερό της παθογόνα βακτήρια που συνδέονται με φλεγμονή και ευθραυστότητα.
Η εξήγηση φαίνεται να κρύβεται εν μέρει στη διατροφή της. Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, η María κατανάλωνε τρεις μερίδες γιαουρτιού την ημέρα. Το γιαούρτι περιέχει βακτήρια όπως ο Streptococcus thermophilus και ο Lactobacillus delbrueckii, τα οποία ευνοούν την ανάπτυξη του Bifidobacterium. Παράλληλα, ακολουθούσε μεσογειακή διατροφή – πλούσια σε λαχανικά, φρούτα, όσπρια και ελαιόλαδο – ενώ δεν κάπνιζε και δεν κατανάλωνε αλκοόλ.
Οι ερευνητές επισημαίνουν, ωστόσο, ότι δεν είναι δυνατόν να απομονωθεί η επίδραση ενός μεμονωμένου παράγοντα. Όπως σημειώνουν, για να επιβεβαιωθεί αν η κυριαρχία του Bifidobacterium οφείλεται στη διατροφή με γιαούρτι, θα απαιτούνταν διαχρονική μελέτη με δείγματα πολλών ετών. Αυτό που είναι σαφές, πάντως, είναι ότι το μικροβίωμά της λειτουργούσε ως σταθεροποιητικός παράγοντας – όχι μόνο υποστηρίζοντας την πέψη, αλλά και προστατεύοντας το ανοσοποιητικό, τον εγκέφαλο, τα οστά και τους μυς της.
Τι σημαίνει αυτό για την επιστήμη της μακροζωίας
Η μελέτη αυτή, παρά το γεγονός ότι βασίζεται σε ένα μόνο άτομο, προσφέρει ένα πρότυπο για τη μελέτη της υγιούς γήρανσης. Όπως εξηγεί ο Iñaki Martín-Subero, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης, «η καινοτομία αυτής της μελέτης είναι η πολύ λεπτομερής multiomics προσέγγιση σε ένα εξαιρετικά μακρόβιο άτομο. Αποκαλύπτει τόσο γενετικούς όσο και παράγοντες τρόπου ζωής που σχετίζονται με μια μακρά και υγιή ζωή». Και προσθέτει: «Αν και η ανάλυση ενός μόνο ατόμου μάς αναγκάζει να είμαστε προσεκτικοί με τα συμπεράσματα, αυτές οι περιπτώσεις είναι τόσο σπάνιες που ακόμη και η ανάλυση ενός ανθρώπου είναι πολύ ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική».
Η σημασία της μελέτης έγκειται στο ότι αποσυνδέει την ακραία ηλικία από την κακή υγεία. Δείχνει ότι η μακροζωία δεν είναι απαραίτητα μια παρατεταμένη περίοδος παρακμής, αλλά μπορεί να είναι μια κατάσταση ανθεκτικότητας, όπου ο οργανισμός διατηρεί την ικανότητά του να αντιστέκεται στις ασθένειες παρά τη συσσώρευση μοριακών βλαβών. Όπως σημειώνει ο Esteller, «η περίπτωση της María δεν προσφέρει μια απλή συνταγή για να φτάσει κάποιος τα 117. Προσφέρει όμως μια πολύτιμη ένδειξη: η εξαιρετική μακροζωία ίσως δεν βρίσκεται στην ικανότητα να αποφύγουμε τη γήρανση, αλλά στην ικανότητα του οργανισμού να αντέχει καλύτερα τις συνέπειές της».
Περισσότερες πληροφορίες: The multiomics blueprint of the individual with the most extreme lifespan.
