Ο σακχαρώδης διαβήτης έχει πάψει προ πολλού να είναι μια «σπάνια» ή «περιθωριακή» νόσος. Στην Ελλάδα, περίπου 1,3 εκατομμύριο άνθρωποι ζουν με τη διάγνωση, ενώ κάθε χρόνο καταγράφονται περίπου 50.000 νέα περιστατικά. Τα στοιχεία της ΗΔΙΚΑ που παρουσιάστηκαν στο 39ο Συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης και Εκπαίδευσης για τον Σακχαρώδη Διαβήτη (ΕΛΕΜΕΔ) στη Θεσσαλονίκη είναι ενδεικτικά της δυναμικής: οι καταγεγραμμένοι ασθενείς αυξήθηκαν από 1.067.165 το 2021 σε 1.292.729 το 2025, και ο επιπολασμός από 10,2% σε 12,3% του πληθυσμού. Πρόκειται για αύξηση που ξεπερνά το 20% μέσα σε τέσσερα χρόνια — και που καθιστά τον διαβήτη μία από τις πιο πιεστικές προκλήσεις δημόσιας υγείας της χώρας.
Η «σιωπηλή» αύξηση και οι αιτίες της
Η αύξηση δεν είναι τυχαία. Όπως εξήγησε ο Κυριάκος Καζάκος, ομότιμος καθηγητής Παθολογίας – Σακχαρώδους Διαβήτη και πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής του συνεδρίου, συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την απομάκρυνση από το παραδοσιακό μεσογειακό διατροφικό πρότυπο, την υιοθέτηση λιγότερο υγιεινών συνηθειών και την καθιστική ζωή. Τα δεδομένα της ΗΔΙΚΑ δείχνουν ότι κατά μέσο όρο καταγράφονται +56.391 νέα περιστατικά διαβήτη τύπου 2 ετησίως, έναντι +246 για τον τύπο 1 και +20.995 για τον διαβήτη κύησης. Ο τύπος 2, δηλαδή, αποτελεί τη συντριπτική πλειοψηφία των νέων διαγνώσεων — και είναι ο τύπος που συνδέεται στενότερα με τον τρόπο ζωής.
Οι νέες θεραπείες: Από τη γλυκόζη στην καρδιονεφρική προστασία
Η φαρμακευτική αντιμετώπιση του διαβήτη τύπου 2 έχει αλλάξει ριζικά την τελευταία δεκαετία. Όπως επισήμανε ο κ. Καζάκος, έχουν προστεθεί δύο νέες κατηγορίες φαρμάκων —μία από του στόματος (οι αναστολείς SGLT2) και μία ενέσιμη (οι αγωνιστές GLP-1)— οι οποίες, πέρα από τη ρύθμιση της γλυκόζης, προσφέρουν καρδιαγγειακή και νεφρική προστασία. Η διάκριση είναι κρίσιμη: δεν πρόκειται απλώς για «καλύτερα αντιδιαβητικά», αλλά για φάρμακα που αλλάζουν την πρόγνωση των ασθενών.
Η επιστημονική εικόνα είναι πλέον αρκετά σαφής. Οι αναστολείς SGLT2 μειώνουν κυρίως τον κίνδυνο καρδιακής ανεπάρκειας και νεφρικής ανεπάρκειας, ενώ οι αγωνιστές GLP-1 έχουν ισχυρότερη επίδραση στη μείωση των αθηροσκληρωτικών επεισοδίων (όπως το έμφραγμα και το εγκεφαλικό) και στη μείωση του σωματικού βάρους. Οι δύο κατηγορίες δεν είναι ανταγωνιστικές· είναι συμπληρωματικές, και ο συνδυασμός τους μεγιστοποιεί το όφελος. Για τους ασθενείς με διαβητική νεφρική νόσο, οι κατευθυντήριες οδηγίες συνιστούν τη χρήση και των δύο κατηγοριών, ανεξάρτητα από τον γλυκαιμικό έλεγχο.
Η τεχνολογία: Από τη «σταγόνα αίματος» στο «τεχνητό πάγκρεας»
Η παρακολούθηση του διαβήτη έχει αλλάξει εξίσου ριζικά. Οι συσκευές συνεχούς καταγραφής γλυκόζης (CGM) , που τοποθετούνται συνήθως στο μπράτσο, παρέχουν συνεχή εικόνα των επιπέδων σακχάρου —πολύ περισσότερες πληροφορίες από την κλασική μέτρηση με μία σταγόνα αίματος. Παράλληλα, οι αντλίες συνεχούς χορήγησης ινσουλίνης προσεγγίζουν όλο και περισσότερο τη φυσιολογική λειτουργία του παγκρέατος. Το επόμενο βήμα, όπως ανέφερε ο κ. Καζάκος, είναι ο συνδυασμός των δύο συστημάτων μέσω έξυπνων αλγορίθμων και τεχνητής νοημοσύνης, ώστε να δημιουργηθεί ένα κλειστό κύκλωμα που θα λειτουργεί ως «τεχνητό πάγκρεας» . «Βρισκόμαστε πολύ κοντά σε αυτό», εκτίμησε.
Η πρόοδος είναι πράγματι ταχύτατη. Το 2026 κυκλοφόρησε το CamAPS Liberty, το πρώτο πλήρως κλειστό σύστημα αυτόματης χορήγησης ινσουλίνης, που δεν απαιτεί μέτρηση υδατανθράκων ή χειροκίνητες δόσεις για τα γεύματα. Τα συστήματα υβριδικού κλειστού κυκλώματος που χρησιμοποιούνται ευρέως σήμερα απαιτούν ακόμη από τον χρήστη να «ανακοινώνει» τα γεύματα και να εκτιμά τους υδατάνθρακες. Τα πλήρως κλειστά συστήματα ξεπερνούν αυτόν τον περιορισμό, αλλά αντιμετωπίζουν τρεις προκλήσεις: την ταχύτητα δράσης της ινσουλίνης (15–30 λεπτά για να δράσει), την ανίχνευση γευμάτων χωρίς είσοδο του χρήστη και τον περιορισμό της μονο-ορμονικής προσέγγισης (μόνο ινσουλίνη, χωρίς γλυκαγόνη). Οι εξελίξεις στα υπερ-ταχεία ινσουλίνικά ανάλογα και στα δι-ορμονικά συστήματα (ινσουλίνη + γλυκαγόνη) αναμένεται να κλείσουν το χάσμα.
Παχυσαρκία: Η «χρόνια νόσος» πίσω από την επιδημία
Ο κ. Καζάκος ήταν σαφής: η παχυσαρκία είναι χρόνια νόσος, όχι ένα πρόσκαιρο ζήτημα απώλειας βάρους. Συνδέεται με περίπου 200 παθήσεις, μεταξύ των οποίων τα καρδιαγγειακά νοσήματα, ο διαβήτης τύπου 2 και περίπου 12 είδη καρκίνου. Η διακοπή της φαρμακευτικής αγωγής οδηγεί συχνά σε επανάκτηση του χαμένου βάρους, γι’ αυτό η διάρκεια της θεραπείας πρέπει να καθορίζεται από τον θεράποντα γιατρό.
Στην Ελλάδα, η πρόσβαση στα φάρμακα για την παχυσαρκία παραμένει άνιση. Τα σκευάσματα GLP-1 με ειδική ένδειξη για την παχυσαρκία δεν αποζημιώνονται γενικευμένα. Ωστόσο, το πρόγραμμα «Προλαμβάνω» κάλυψε για συγκεκριμένο διάστημα την αγωγή ατόμων με παχυσαρκία και πρόσθετους παράγοντες κινδύνου. Σύμφωνα με την αναπληρώτρια υπουργό Υγείας Ειρήνη Αγαπηδάκη, το πρόγραμμα συνεχίζεται κανονικά και είναι απολύτως δωρεάν για τους 43.500 ήδη ενταγμένους, με δυνατότητα χορήγησης έως 8 δόσεων από την αρχή, ανάλογα με την κρίση του γιατρού. Παράλληλα, ο κ. Καζάκος προειδοποίησε ότι η χρήση σκευασμάτων GLP-1 που προορίζονται για ασθενείς με διαβήτη από άτομα χωρίς τη νόσο μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα επάρκειας στην αγορά.
Διαβήτης και υπέρταση: Ένας «φαύλος κύκλος»
Η σχέση διαβήτη και υπέρτασης είναι από τις πιο στενές στη μεταβολική ιατρική. Όπως ανέδειξε η Χριστίνα Άντζα, επίκουρη καθηγήτρια Παθολογίας-Υπέρτασης στο ΑΠΘ, σχεδόν ένας στους δύο ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 πάσχει παράλληλα από υπέρταση, ενώ σε ορισμένες πληθυσμιακές ομάδες το ποσοστό φτάνει το 75% . Η παχυσαρκία, η ινσουλινοαντίσταση, το μεταβολικό σύνδρομο και η νεφρική βλάβη συμβάλλουν στην εμφάνιση υπέρτασης, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο επιβάρυνσης του καρδιαγγειακού και του νεφρικού συστήματος.
Οι αναστολείς SGLT2 έχουν πρόσθετο όφελος: αυξάνουν την αποβολή γλυκόζης και νατρίου μέσω των ούρων, συμβάλλοντας και στη μείωση της αρτηριακής πίεσης. Η σημασία τους, όμως, έγκειται κυρίως στην προστασία της καρδιάς και των νεφρών — μειώνουν τον κίνδυνο νοσηλείας για καρδιακή ανάπαυση και επιβραδύνουν την επιδείνωση της νεφρικής λειτουργίας. Δεν αποτελούν, ωστόσο, υποκατάστατο της καθιερωμένης αντιυπερτασικής αγωγής. Ο Δημήτρης Πατουλιάς, επίκουρος καθηγητής Παθολογίας στο ΑΠΘ, πρόσθεσε ότι οι αγωνιστές GLP-1 και η τιρζεπατίδη έχουν ευνοϊκές επιδράσεις στην αρτηριακή πίεση —η τιρζεπατίδη έχει συνδεθεί με μείωση της συστολικής πίεσης κατά 8–10 mmHg— αλλά η επίδραση αυτή είναι σχετικά περιορισμένη και δεν υποκαθιστά την αντιυπερτασική αγωγή. Μεγαλύτερο όφελος αναμένεται σε ασθενείς με παχυσαρκία και σε ειδικές ομάδες, όπως εκείνοι με αποφρακτική άπνοια ύπνου. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται κατά την έναρξη της θεραπείας σε ασθενείς με έντονα γαστρεντερικά συμπτώματα, λόγω κινδύνου αφυδάτωσης, μείωσης του ενδαγγειακού όγκου και υπότασης.
Η ενημέρωση ως μέρος της θεραπείας
Το συνέδριο δεν περιορίστηκε στις επιστημονικές ανακοινώσεις. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Σακχαρώδη Διαβήτη (14 Νοεμβρίου) , διοργανώθηκαν δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης. Την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου πραγματοποιήθηκε διάλογος με τους συλλόγους ατόμων με διαβήτη, με στόχο την ανάδειξη των αναγκών τους, και παρουσιάστηκε ο νέος Οδηγός για τα Άτομα με Σακχαρώδη Διαβήτη. Το Σάββατο 14 Νοεμβρίου, ο Λευκός Πύργος φωτίστηκε με μπλε χρώμα, και στην πλατεία Αριστοτέλους λειτούργησε ενημερωτικό περίπτερο για τον διαβήτη και την παχυσαρκία, με έμφαση στην πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση. Στο επιστημονικό πρόγραμμα περιλαμβανόταν διάλεξη του Francesco Giorgino, προέδρου της EASD, για την επίδραση της παχυσαρκίας στην εμφάνιση και εξέλιξη του διαβήτη τύπου 2. Κατά την τελετή λήξης, η ΕΛΕΜΕΔ τίμησε τον Εμμανουήλ Πάγκαλο για την προσφορά του, με ομιλία του ίδιου για τις κλινικές μελέτες στην Ελλάδα.
Η μεγάλη εικόνα
Ο διαβήτης στην Ελλάδα δεν είναι απλώς ένα «ιατρικό ζήτημα». Είναι ένα συστημικό ζήτημα δημόσιας υγείας που συνδέεται άμεσα με την παχυσαρκία, την καθιστική ζωή και την απομάκρυνση από τη μεσογειακή διατροφή. Τα 1,3 εκατομμύρια καταγεγραμμένα περιστατικά και τα 50.000 νέα ετησίως δεν είναι απλώς αριθμοί· αντιπροσωπεύουν ανθρώπους που χρειάζονται έγκαιρη διάγνωση, ισότιμη πρόσβαση σε σύγχρονες θεραπείες και ολοκληρωμένη φροντίδα που να αντιμετωπίζει ταυτόχρονα το σάκχαρο, την αρτηριακή πίεση, τα λιπίδια και το βάρος. Οι νέες θεραπείες —GLP-1, SGLT2, τεχνητό πάγκρεας— προσφέρουν πραγματική ελπίδα, αλλά η πρόσβαση παραμένει άνιση και η πρόληψη υποχρηματοδοτούμενη. Όπως ανέφερε ο κ. Καζάκος, η μάχη κατά του διαβήτη δεν κερδίζεται μόνο στα φαρμακεία· κερδίζεται στα σχολεία, στα σπίτια και στις γειτονιές, με διατροφή, κίνηση και έγκαιρη ενημέρωση.
