Η στροφή προς τα φυτικά ροφήματα και τις εναλλακτικές γαλακτοκομικών είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές διατροφικές τάσεις της εποχής μας. Εκατομμύρια άνθρωποι επιλέγουν ροφήματα βρώμης, σόγιας, αμυγδάλου ή ρυζιού για λόγους υγείας, περιβαλλοντικής ευαισθησίας ή ηθικής. Ωστόσο, πίσω από την ευεξία και τη βιωσιμότητα κρύβεται ένα διατροφικό «τυφλό σημείο» που συχνά περνά απαρατήρητο: το ιώδιο. Μια νέα, μεγάλη μοντελοποιημένη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο The Lancet Planetary Health (Νοέμβριος 2026) από ερευνητές των Πανεπιστημίων Surrey και Queen’s University Belfast έδειξε ότι ακόμη και η μερική αντικατάσταση του γάλακτος με φυτικά ροφήματα μπορεί να μειώσει σημαντικά την πρόσληψη ιωδίου — με τον κίνδυνο να είναι δυσανάλογα υψηλός για έφηβες και γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας.
Το πρόβλημα: Ένα θρεπτικό συστατικό που «εξαφανίζεται» όταν φεύγει το γάλα
Το ιώδιο είναι απαραίτητο για την παραγωγή των θυρεοειδικών ορμονών (T3 και T4), οι οποίες ρυθμίζουν τον μεταβολισμό, την ανάπτυξη και —κρίσιμα— την ανάπτυξη του εγκεφάλου του εμβρύου και του παιδιού. Στη Μεγάλη Βρετανία και σε πολλές δυτικές χώρες, το γάλα και τα γαλακτοκομικά αποτελούν την κύρια πηγή ιωδίου — όχι επειδή το γάλα είναι φυσικά πλούσιο σε ιώδιο, αλλά επειδή τα βοοειδή λαμβάνουν συμπληρώματα ιωδίου στη διατροφή τους. Όταν το γάλα αντικαθίσταται από φυτικά ροφήματα που δεν είναι εμπλουτισμένα, η κύρια πηγή ιωδίου χάνεται.
Η μελέτη ανέλυσε δεδομένα από 3.500 ανθρώπους και μοντελοποίησε την αντικατάσταση γαλακτοκομικών με φυτικά ροφήματα σε ποσοστά 20%, 35%, 50% και 100%. Τα ευρήματα είναι αποκαλυπτικά: η αντικατάσταση του 35% των γαλακτοκομικών οδήγησε σε μείωση της μέσης ημερήσιας πρόσληψης ιωδίου κατά 9% έως 21%, ενώ η αντικατάσταση του 50% οδήγησε σε μείωση 13% έως 28% . Στις έφηβες, το ποσοστό ανεπάρκειας ιωδίου αυξήθηκε από 54% σε 65% με αντικατάσταση 20–35%, και εκτοξεύτηκε στο 80% με πλήρη αντικατάσταση. Στις γυναίκες 19–49 ετών, το ποσοστό ανεπάρκειας αυξήθηκε από 32% σε 42% .
Γιατί ο εμπλουτισμός είναι η κρίσιμη λεπτομέρεια
Η μελέτη δεν καταδικάζει τα φυτικά ροφήματα· επισημαίνει μια αποτυχία της αγοράς και της πολιτικής. Μια πενταετής μελέτη παρακολούθησης (2020–2024) της ίδιας ερευνητικής ομάδας, που δημοσιεύθηκε στο British Journal of Nutrition (2026), κατέγραψε την εξέλιξη του εμπλουτισμού των φυτικών προϊόντων στα βρετανικά σούπερ μάρκετ.
Το 2024, μόνο το 48% των μη βιολογικών φυτικών ροφημάτων ήταν εμπλουτισμένα με ιώδιο, έναντι 5% των φυτικών γιαουρτιών και 4% των φυτικών τυριών. Κανένα φυτικό υποκατάστατο θαλασσινών δεν ήταν εμπλουτισμένο. Συγκριτικά, το 88% των φυτικών ροφημάτων ήταν εμπλουτισμένα με ασβέστιο και το 71% με βιταμίνη B12 — γεγονός που δείχνει ότι ο εμπλουτισμός είναι εφικτός, αλλά το ιώδιο δεν έχει προτεραιοποιηθεί. Ακόμη και όταν τα φυτικά ροφήματα είναι εμπλουτισμένα, η περιεκτικότητα σε ιώδιο αντιστοιχεί στο 75%–83% εκείνης του αγελαδινού γάλακτος.
Οι ευάλωτες ομάδες: Γιατί οι γυναίκες και οι έφηβες κινδυνεύουν περισσότερο
Οι έφηβες και οι γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας —ιδιαίτερα όσες είναι έγκυες ή σχεδιάζουν εγκυμοσύνη— αποτελούν τις πιο ευάλωτες ομάδες, επειδή οι ανάγκες τους σε ιώδιο είναι αυξημένες. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) συνιστά 150 μg/ημέρα για ενήλικες και 200–250 μg/ημέρα για έγκυες και θηλάζουσες. Ωστόσο, η EAT-Lancet δίαιτα, ένα πρότυπο βιώσιμης διατροφής, παρέχει μόλις 128 μg/ημέρα —δηλαδή το 51%–64% της συνιστώμενης πρόσληψης κατά την εγκυμοσύνη— και μόνο 22%–27% εάν η επιλογή είναι μη εμπλουτισμένο φυτικό ρόφημα.
Η κατάσταση στην Ελλάδα είναι ενδεικτική της ευρύτερης ευρωπαϊκής τάσης. Ενώ ο γενικός πληθυσμός θεωρείται επαρκώς καλυμμένος σε ιώδιο, το 61% των εγκύων Ελληνίδων έχει ανεπαρκή πρόσληψη (διάμεση ουρική συγκέντρωση ιωδίου κάτω από 150 μg/L). Σε ορισμένες ορεινές περιοχές της Βορειοδυτικής Ελλάδας, η ενδημική βρογχοκήλη εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα. Η Παγκόσμια Ημέρα Θυρεοειδούς και οι σχετικές εκστρατείες ευαισθητοποίησης υπογραμμίζουν ότι ακόμη και η ήπια ανεπάρκεια μπορεί να έχει συνέπειες.
Τι λένε οι μελέτες για τις συνέπειες
Η ανεπάρκεια ιωδίου δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Μια μεγάλη προοπτική μελέτη σε 466.362 συμμετέχοντες από το UK Biobank (δημοσιεύθηκε στο BMC Medicine, 2025) βρήκε ότι οι χορτοφάγοι είχαν μέτρια αυξημένο κίνδυνο υποθυρεοειδισμού σε σύγκριση με όσους καταναλώνουν κρέας, ακόμη και μετά την προσαρμογή για τον ΔΜΣ. Οι βίγκαν δεν εμφάνισαν στατιστικά σημαντική αύξηση στον κίνδυνο νέου υποθυρεοειδισμού, αλλά η μελέτη τόνισε ότι οι δίαιτες χωρίς ζωικά προϊόντα υπολείπονται σε ιώδιο, ψευδάργυρο, σίδηρο, σελήνιο και βιταμίνη B12. Μια άλλη μελέτη σε βίγκαν και χορτοφάγους στο Nottingham βρήκε ότι η μέση πρόσληψη ιωδίου ήταν 47,6 μg/ημέρα και 17,3 μg/ημέρα αντίστοιχα — πολύ κάτω από το κατώτατο όριο αναφοράς των 70 μg/ημέρα.
Ο ΠΟΥ Ευρώπης, σε έκθεσή του το 2024, προειδοποίησε ότι «η αυξανόμενη δημοτικότητα των φυτικών εναλλακτικών του γάλακτος, των γαλακτοκομικών και του ψαριού συμβάλλει στην επίμονη και αυξημένη ανεπαρκή πρόσληψη ιωδίου στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια» και ζήτησε υποχρεωτικό εμπλουτισμό των φυτικών εναλλακτικών με ιώδιο, σε συνδυασμό με τον εμπλουτισμό του αλατιού.
Πρακτικές συμβουλές: Πώς να προστατεύσετε το ιώδιο σας
Η λύση δεν είναι η εγκατάλειψη των φυτικών ροφημάτων, αλλά η ενημέρωση και η προσοχή. Οι ειδικοί συνιστούν:
- Ελέγξτε τις ετικέτες: Αναζητήστε φυτικά ροφήματα εμπλουτισμένα με ιώδιο. Το ιώδιο μπορεί να αναγράφεται ως ιωδιούχο κάλιο ή ιωδικό κάλιο. Προτιμήστε προϊόντα που αναφέρουν ρητά την περιεκτικότητα.
- Μην αποκλείετε τελείως τις ζωικές πηγές: Τα αυγά, τα θαλασσινά και τα ψάρια είναι πλούσιες πηγές ιωδίου. Ακόμη και μια μερική κατανάλωση μπορεί να καλύψει τις ανάγκες.
- Χρησιμοποιήστε ιωδιούχο αλάτι: Στις ΗΠΑ και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, το ιωδιούχο αλάτι είναι ευρέως διαθέσιμο και αποτελεί σημαντική πηγή.
- Προσοχή στα συμπληρώματα: Τα συμπληρώματα ιωδιούχου καλίου μπορούν να βοηθήσουν, αλλά μόνο με ιατρική καθοδήγηση. Η Δρ. Victoria Finn, ενδοκρινολόγος, προειδοποιεί: «Τα συμπληρώματα ιωδίου θα πρέπει να λαμβάνονται με προσοχή, ειδικά χωρίς έλεγχο των επιπέδων του θυρεοειδούς».
- Αποφύγετε τα συμπληρώματα με φύκια (kelp): Η περιεκτικότητά τους σε ιώδιο ποικίλλει δραματικά και η υπερβολική πρόσληψη μπορεί να διαταράξει τη λειτουργία του θυρεοειδούς, προκαλώντας υποθυρεοειδισμό ή υπερθυρεοειδισμό. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) έχει επισημάνει ότι ορισμένα σκευάσματα φυκιών περιέχουν έως και 660 μg ιωδίου ανά κάψουλα, ποσό που υπερβαίνει κατά πολύ τις ημερήσιες ανάγκες.
- Ενημερώστε τον γιατρό σας: Εάν ακολουθείτε αυστηρά φυτική διατροφή και σχεδιάζετε εγκυμοσύνη, συζητήστε την πρόσληψη ιωδίου σας. Οι έγκυες και θηλάζουσες που ακολουθούν vegan διατροφή συνιστάται να λαμβάνουν συμπλήρωμα ιωδιούχου καλίου.
Συμπέρασμα: Μια «ήσυχη» ανεπάρκεια που μπορεί να προληφθεί
Η μελέτη του Lancet Planetary Health δεν είναι μια επίθεση στα φυτικά ροφήματα. Είναι μια υπενθύμιση ότι η στροφή προς πιο βιώσιμες διατροφικές επιλογές δεν πρέπει να γίνεται εις βάρος της θρεπτικής επάρκειας. Το ιώδιο είναι ένα θρεπτικό συστατικό που δεν παράγεται από τον οργανισμό και πρέπει να λαμβάνεται από τη διατροφή. Όταν το γάλα —η κύρια πηγή του— αντικαθίσταται από μη εμπλουτισμένα φυτικά ροφήματα, η ανεπάρκεια είναι αναπόφευκτη για ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού, με σοβαρές συνέπειες για τον θυρεοειδή, τον μεταβολισμό και την ανάπτυξη του εγκεφάλου.
Η λύση είναι απλή και εφικτή: εμπλουτισμός των φυτικών ροφημάτων με ιώδιο, ενημέρωση των καταναλωτών και προσοχή στις ευάλωτες ομάδες. Όπως σημείωσε η Δρ. Sarah Bath, αναπληρώτρια καθηγήτρια Δημόσιας Υγείας και Διατροφής στο Πανεπιστήμιο του Surrey, «οι επιπτώσεις της ανεπάρκειας ιωδίου στην υγεία είναι γνωστές και γι’ αυτό θέλουμε να ευαισθητοποιήσουμε το κοινό». Η επιλογή είναι δική μας: μπορούμε να απολαμβάνουμε τα φυτικά ροφήματα και να προστατεύουμε τον θυρεοειδή μας — αρκεί να γνωρίζουμε τι λείπει από το ποτήρι μας.
Βιβλιογραφία
- Nicol, K., et al. (2026). The impact of replacing dairy products with plant-based dairy alternatives on iodine and other micronutrients: a modelling study and evaluation of policy options to support population intake. The Lancet Planetary Health. https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(26)00088-4/fulltext
- Nicol, K., et al. (2026). Micronutrient fortification of plant-based dairy and seafood alternatives: a study of changes over a five-year period. British Journal of Nutrition. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41772783/
- Bath, S. C., et al. (2025). Modern challenges of iodine nutrition: vegan and vegetarian diets. Frontiers in Endocrinology, 16, 1537208. https://doi.org/10.3389/fendo.2025.1537208
- Croce, L., et al. (2025). Risk of hypothyroidism in meat-eaters, fish-eaters, and vegetarians: a population-based prospective study. BMC Medicine, 23, 245. https://doi.org/10.1186/s12916-025-04045-7
- WHO/Europe & Iodine Global Network (2024, 28 Ιουνίου). People in the WHO European Region at greater risk of iodine deficiency due to changing diets. https://www.who.int/europe/news-room/28-06-2024-people-in-the-who-european-region-at-greater-risk-of-iodine-deficiency-due-to-changing-diets
- Healthline (2026, 9 Νοεμβρίου). Plant-Based Milk Alternatives May Not Give You Enough Iodine. Here’s Why That Matters. https://www.healthline.com/health-news/plant-based-milk-alternatives-dont-give-enough-iodine
- News4Health.gr (2026, 5 Νοεμβρίου). Η διατροφή αποκλειστικά με φυτικά υποκατάστατα γαλακτοκομικών φτωχή σε μικροθρεπτικά συστατικά. https://www.news4health.gr/diatrofi/i-diatrofi-apokleistika-me-fytika-ypokatastata-galaktokomikon-apeilei-me-elleipsi-mikrothreptikon-systatikon
- British Journal of Nutrition (2023). Vegans and vegetarians living in Nottingham (UK) continue to have lower dietary iodine intake. https://doi.org/10.1017/S0007114522000113
- European Medicines Agency (EMA). Seaweed-based dietary supplements: iodine content and thyroid risk. https://www.ema.europa.eu
- British Journal of Nutrition (2026). Iodine and plant-based diets: a narrative review and calculation of iodine content. https://doi.org/10.1017/S000711452300024X
