Η εικόνα εφήβων με ηλεκτρονικά τσιγάρα σε δρόμους και πλατείες γίνεται ολοένα πιο συνηθισμένη. Πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται ένα ζήτημα δημόσιας υγείας που η επιστημονική κοινότητα δεν αντιμετωπίζει πλέον ως «κακή συνήθεια», αλλά ως παιδιατρική νόσο. Όπως εξηγεί η κ. Παρασκευή Κατσαούνου, Καθηγήτρια Πνευμονολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και Γενική Γραμματέας της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας, η συντριπτική πλειονότητα των καπνιστών αποκτά την εξάρτηση σε νεαρή ηλικία: το 88% έως τα 18 και το 99% έως τα 26 έτη. Η εφηβεία είναι το κρίσιμο «παράθυρο ευαλωτότητας», όπου οι κοινωνικές πιέσεις συναντούν έναν εγκέφαλο που ακόμη διαμορφώνεται.
Γιατί οι έφηβοι ξεκινούν
Τα πρώτα ερεθίσματα είναι η περιέργεια, η επιθυμία για κοινωνική αποδοχή και η αναζήτηση του καινούργιου. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η κ. Κατσαούνου, οι δύο ισχυρότεροι προγνωστικοί παράγοντες είναι η ύπαρξη φίλων καπνιστών και γονέων καπνιστών. Η πίεση της παρέας λειτουργεί ως καταλύτης.
Η βιομηχανία, από την πλευρά της, έχει προσαρμόσει διαχρονικά τα μηνύματά της. Ιστορικά, με τα «slim» τσιγάρα στόχευε νεαρές γυναίκες, καλλιεργώντας τον μύθο του ελέγχου του βάρους. Σήμερα, με τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα προϊόντα «μειωμένου κινδύνου», παρουσιάζεται ως μέρος της λύσης. «Η θεωρία της μειωμένης βλάβης και τα αρώματα λειτουργούν παραπλανητικά για τους νέους», σημειώνει. Στην πραγματικότητα, η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου από μη καπνιστές εφήβους αυξάνει δραματικά την πιθανότητα μετάβασης στο συμβατικό τσιγάρο μέσα στον επόμενο χρόνο — λειτουργεί ως «πύλη εισόδου» στον εθισμό.
Πόσο εθιστική είναι η νικοτίνη
Η νικοτίνη είναι μία από τις πιο εθιστικές ουσίες. Ο δείκτης εξάρτησής της ξεπερνά εκείνον του αλκοόλ, των αμφεταμινών και της κάνναβης, και πλησιάζει την κοκαΐνη και την ηρωίνη. Όπως αναφέρει η κ. Κατσαούνου, η πιθανότητα εθισμού μετά από μία και μόνο χρήση ανέρχεται στο 32% για τη νικοτίνη, έναντι 23% για την ηρωίνη και 17% για την κοκαΐνη.
Ο μηχανισμός βασίζεται στη «Θεωρία της Ανταμοιβής». Η νικοτίνη φτάνει γρήγορα στον εγκέφαλο και συνδέεται με τους νικοτινικούς υποδοχείς ακετυλοχολίνης α4β2, οι οποίοι έχουν οκτώ φορές μεγαλύτερη συγγένεια με τη νικοτίνη από ό,τι με τον φυσικό νευροδιαβιβαστή. Μόλις τρεις εισπνοές αρκούν για να καταληφθεί το 75% των υποδοχέων, ενώ ένα ολόκληρο τσιγάρο επιφέρει σχεδόν πλήρη κορεσμό (99% ). Αυτό προκαλεί άμεση έκκριση ντοπαμίνης και ένα τεχνητό αίσθημα ευχαρίστησης και ανταμοιβής.
Με τη χρόνια χρήση, ο εγκέφαλος προσαρμόζεται: οι υποδοχείς απευαισθητοποιούνται και αυξάνονται σε αριθμό. Οι μικρές εκκρίσεις ντοπαμίνης από καθημερινές, υγιείς δραστηριότητες δεν αρκούν πλέον. Ο χρήστης καπνίζει όχι για ευχαρίστηση, αλλά για να αποφύγει τα συμπτώματα στέρησης — άγχος, ευερεθιστότητα, αϋπνία, αδυναμία συγκέντρωσης.
Ο εφηβικός εγκέφαλος είναι πιο ευάλωτος
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος ωριμάζει μέχρι τα 20–25 έτη. Γύρω στα 11–12 ξεκινά η διαδικασία του «κλαδέματος» των εγκεφαλικών συνδέσεων, που απομακρύνει άχρηστα κυκλώματα και χτίζει ώριμες νευρωνικές συνδέσεις. Σε αυτή τη φάση, αναπτύσσεται πρώτα η περιοχή που επεξεργάζεται τα συναισθήματα και τις παρορμήσεις, ενώ ο πρόσθιος μετωπιαίος φλοιός —υπεύθυνος για τη λογική και τον έλεγχο των αναστολών— ωριμάζει τελευταίος. Όπως χαρακτηριστικά λέει η κ. Κατσαούνου, «το μυαλό του εφήβου μοιάζει με ένα αυτοκίνητο που είναι πλήρως λειτουργικό, αλλά δεν έχει φρένα».
Η εισαγωγή της νικοτίνης σε αυτό το στάδιο προκαλεί μόνιμες νευροπλαστικές αλλαγές. Πειράματα σε ζώα δείχνουν ότι τα έφηβα άτομα καταναλώνουν πολύ μεγαλύτερες ποσότητες νικοτίνης από τα ενήλικα. Η πρόωρη έκθεση καθιστά τα κυκλώματα πιο ευάλωτα στις ανταμοιβές και άλλων εξαρτησιογόνων ουσιών στο μέλλον. Επειδή επηρεάζονται άμεσα οι περιοχές που ελέγχουν την κρίση, η νικοτίνη υποσκάπτει την ίδια την ελεύθερη βούληση του εφήβου.
Ο μύθος του «χαλαρωτικού» τσιγάρου
Πολλοί πιστεύουν ότι το κάπνισμα μειώνει το άγχος. Η κ. Κατσαούνου καταρρίπτει τον μύθο: η διακοπή του καπνίσματος για έξι μήνες μειώνει κατακόρυφα το αντιλαμβανόμενο στρες, ενώ το τσιγάρο απλώς ανακουφίζει προσωρινά το στερητικό άγχος που το ίδιο προκάλεσε. Οι έφηβοι παγιδεύονται έτσι σε έναν φαύλο κύκλο.
Τι χρειάζονται οι έφηβοι
«Οι έφηβοι καπνιστές δεν χρειάζονται κηρύγματα, ενοχοποίηση ή κατηγορίες. Χρειάζονται εξειδικευμένη, επιστημονική υποστήριξη», τονίζει η κ. Κατσαούνου. Η επένδυση στην πρόληψη και στη σωστή ενημέρωση για τα οφέλη της διακοπής είναι, όπως λέει, «το μοναδικό αποτελεσματικό όπλο για να προστατευθεί η υγεία και η ελεύθερη βούληση της επόμενης γενιάς».
