Νηστεία και απώλεια βάρους – Τι συμβαίνει στο σώμα όταν δεν τρώμε τίποτα

Το κείμενο αυτό έχει γραφτεί από την τεχνητή νοημοσύνη (Claude)

Στα περισσότερα σάιτ η νηστεία περιγράφεται σαν σκάλα με τρία σκαλοπάτια. Πρώτα το σώμα καίει γλυκογόνο, μετά λίπος και στο τέλος, όταν τελειώσει το λίπος, μυς. Η κατεύθυνση είναι σωστή, όμως η σκάλα παραλείπει το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας. Ο οργανισμός ξοδεύει τις περισσότερες πρωτεΐνες στην αρχή της νηστείας και όχι στο τέλος. Από εκεί και πέρα περνά τον υπόλοιπο χρόνο προσπαθώντας να τις γλιτώσει.

Οι πρώτες ώρες και η ανάγκη του εγκεφάλου

Όλα ξεκινούν από τον εγκέφαλο. Σε όποιον τρώει κανονικά, ο εγκέφαλος καίει σχεδόν μόνο γλυκόζη, 110 έως 145 γραμμάρια την ημέρα. Όλη η γλυκόζη και το γλυκογόνο του σώματος φτάνουν μόλις τα 150 με 300 γραμμάρια (Owen et al., 1967). Το απόθεμα, δηλαδή, φτάνει για λίγο, και το σώμα πρέπει γρήγορα να φτιάξει καινούργια γλυκόζη από άλλα υλικά, μια διαδικασία που λέγεται γλυκονεογένεση.

Για δεκαετίες πιστεύαμε ότι τις πρώτες ώρες τη γλυκόζη τη δίνει κυρίως το γλυκογόνο του ήπατος. Τη θεωρία αυτή την ανέτρεψε μια καινούργια τεχνική. Το 1991 η ομάδα του Gerald Shulman στο Yale μέτρησε το γλυκογόνο μέσα στο συκώτι ζωντανών ανθρώπων με φασματοσκοπία πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού (13C NMR), χωρίς βιοψίες. Μέτρησε, συγκεκριμένα, κάθε 3 έως 12 ώρες, σε νηστεία 68 ωρών, και βρήκε ότι η γλυκονεογένεση έδινε το 64% της συνολικής γλυκόζης ήδη από τις πρώτες 22 ώρες (Rothman et al., 1991). Οι παλαιότερες βιοψίες του Nilsson είχαν καταλήξει στο ακριβώς αντίθετο, ότι το γλυκογόνο δίνει τα 2/3 της γλυκόζης και όχι το 1/3. Από την πρώτη κιόλας μέρα, λοιπόν, το σώμα φτιάχνει γλυκόζη από άλλα υλικά. jcijci

Οι πρώτες ύλες είναι κυρίως αμινοξέα από τους μυς, η γλυκερόλη από το λίπος και το γαλακτικό οξύ. Γι’ αυτό η πρωτεΐνη χάνεται γρηγορότερα στην αρχή. Σύμφωνα με τους George Cahill και Thomas Aoki, μετά από μία ή δύο μέρες νηστείας, ένας άνθρωπος κινητοποιεί και καίει περίπου 75 γραμμάρια πρωτεΐνης την ημέρα, κυρίως από μυς, και 160 γραμμάρια λίπους (Cahill & Aoki, 1971). truenorthhealthfoundation

Τις πρώτες μέρες ο μεταβολισμός μάλιστα ανεβαίνει αντί να πέσει. Σε 11 αδύνατους εθελοντές που νήστεψαν 84 ώρες, ο βασικός μεταβολισμός αυξήθηκε από την πρώτη στην τρίτη μέρα, μαζί με την άνοδο της νοραδρεναλίνης (Zauner et al., 2000). Η εικόνα αλλάζει όσο η στέρηση συνεχίζεται. Στους Pietzner και συνεργάτες η θυρεοτροπίνη (TSH) είχε ήδη πέσει τη δεύτερη μέρα, ενώ στη μακρόχρονη ημι-λιμοκτονία του πειράματος της Minnesota του Ancel Keys ο βασικός μεταβολισμός έπεσε πολύ. Τις πρώτες μέρες το σώμα συμπεριφέρεται σαν κυνηγός που ξεκινά να βρει τροφή, και αργότερα σαν πολιορκημένος που κάνει οικονομία. bvsalud

Η μεγάλη στροφή, οι κετόνες

Από τη δεύτερη μέρα και μετά, το λίπος αναλαμβάνει όλο και περισσότερες θερμίδες. Ο λιπώδης ιστός απελευθερώνει λιπαρά οξέα, και το συκώτι μετατρέπει ένα μέρος τους σε κετονοσώματα, κυρίως β-υδροξυβουτυρικό. Ήδη το 1915, ο Francis Benedict παρατήρησε στον Maltese Agostino Levanzin, που νήστεψε 31 μέρες στο εργαστήριό του, ότι μετά τις πρώτες μέρες το λίπος έδινε πάνω από το 75% των θερμίδων. Το άζωτο στα ούρα έπεφτε προοδευτικά (Benedict, 1915) που σημαίνει ότι καιγόταν λιγότερη πρωτεΐνη. jci

Ο Benedict δεν μπορούσε να εξηγήσει το γιατί, και η απάντηση βρισκόταν σε μια αριθμητική ασυμφωνία. Αν ο εγκέφαλος συνέχιζε να καίει γλυκόζη όπως κάνει όταν υπάρχει αρκετή τροφή, για να τη φτιάξει το σώμα θα έπρεπε να διασπά πάνω από 100 γραμμάρια πρωτεΐνης την ημέρα. Σ’ αυτή την περίπτωση, οι Cahill και Owen σημείωσαν ότι το άζωτο στα ούρα θα έπρεπε να φτάνει τα 20 ή περισσότερα γραμμάρια την ημέρα, αντί για τα 3 έως 6 που ήταν το εύρημα μετά από εβδομάδες νηστείας (Cahill & Owen, 1968). Κάτι, λοιπόν, αντικαθιστούσε τη γλυκόζη. truenorthhealthfoundation

Το 1967 ο Oliver Owen έβαλε καθετήρες στα αγγεία του εγκεφάλου τριών παχύσαρκων ασθενών που νήστευαν 5 με 6 εβδομάδες. Μέτρησε τι έμπαινε στον εγκέφαλο και τι έβγαινε, και βρήκε ότι το β-υδροξυβουτυρικό και το ακετοξικό είχαν αντικαταστήσει τη γλυκόζη ως το κύριο καύσιμο του εγκεφάλου (Owen et al., 1967). Μέχρι τότε θεωρούνταν ότι ο εγκέφαλος ενός ενήλικα εξαρτιόταν αποκλειστικά από τη γλυκόζη. Με τις κετόνες ο εγκέφαλος χρειάζεται λιγότερη γλυκόζη, άρα το σώμα διασπά λιγότερους μυς. Αυτό ήταν ένα πολύ σημαντικό εύρημα. Η κετογένεση είναι μια προσαρμογή του εγκεφάλου στη νηστεία, ένας μηχανισμός που προστατεύει από την απώλεια της πρωτεΐνης. nih

Το τέλος της διαδρομής

Η πρωτεΐνη δεν σταματά ποτέ εντελώς να χάνεται όσο κάνετε νηστεία. Όταν το λίπος εξαντληθεί, γίνεται ξανά το κύριο καύσιμο, και τότε ο θάνατος πλησιάζει. Ο Cahill έγραψε ότι η απώλεια αζώτου από τους μυς ενέχει κίνδυνο θανάτου (becomes incompatible with survival with the loss of one-third of body protein). (Cahill, 1998). truenorthhealthfoundation

Πόσο κρατά το λίπος εξαρτάται από το πόσο λίπος έχει κανείς. Το ακραίο παράδειγμα είναι ο Σκωτσέζος Angus Barbieri. Σε ηλικία 27 ετών, με ιατρική παρακολούθηση, νήστεψε 382 μέρες και στη συνέχεια διατήρησε το κανονικό του βάρος (Stewart & Fleming, 1973). Ξεκίνησε από τα 207 κιλά και σταμάτησε στα 82, πίνοντας μόνο νερό, τσάι, καφέ, βιταμίνες και άλατα. Η νηστεία δεν ήταν χωρίς προβλήματα. Οι γιατροί του κατέγραψαν μια παροδική υπερασβεστιαιμία προς το τέλος και χαμηλό μαγνήσιο από τον πρώτο μήνα και μετά. nihwikipedia

Όταν τρώμε λίγο αντί για τίποτα

Η δίαιτα πολύ χαμηλών θερμίδων, γύρω στις 400 με 800 την ημέρα, κινείται προς την ίδια κατεύθυνση, αλλά πιο ήπια, και το αποτέλεσμα κρίνεται από το τι είναι αυτές οι λίγες θερμίδες. Αν περιέχουν πρωτεΐνη, το σώμα χάνει λιγότερη πρωτεΐνη. Ο Cahill σημείωνε ότι στη νηστεία το αρνητικό ισοζύγιο αζώτου μπορεί να μηδενιστεί με συμπλήρωμα αμινοξέων ή πρωτεΐνης (Cahill, 1976). jci

Το πόσο μετρά η ποιότητα της πρωτεΐνης φάνηκε με τραγικό τρόπο το 1977, με τις δίαιτες «υγρής πρωτεΐνης» από υδρολυμένο κολλαγόνο. Ο Jeffrey Isner περιέγραψε 17 ανθρώπους που πέθαναν ξαφνικά. Οι 16 ήταν γυναίκες, οι περισσότεροι νέοι (μέσος όρος ηλικίας 37 χρόνια), και είχαν χάσει κατά μέσο όρο 41 κιλά, το 35% του βάρους τους, μέσα σε περίπου 5 μήνες. Όλοι είχαν επεισόδια κοιλιακής ταχυκαρδίας (Isner et al., 1979), και στις νεκροψίες βρέθηκε μικρότερη καρδιακή μάζα και εξαφάνιση μυοϊνιδίων. Η καρδιά είναι κι αυτή μυς, και πλήρωσε τον λογαριασμό. scilitfao

Μια επανεξέταση των ίδιων θανάτων το 1984 έδειξε κάτι που ταιριάζει με την ιστορία του Barbieri. Βρήκε ισχυρή θετική συσχέτιση (r = 0,824) ανάμεσα στον δείκτη μάζας σώματος πριν τη δίαιτα και στη διάρκεια επιβίωσης (Van Itallie & Yang, 1984). Όσο περισσότερο λίπος είχε κάποιος, τόσο αργότερα έφτανε στο σημείο όπου «καίγεται» η καρδιά. Τον ίδιο κανόνα είχε διατυπώσει γενικότερα ο Gilbert Forbes. Στην υποσίτιση, όσο περισσότερο λίπος έχει κανείς στην αρχή, τόσο μικρότερο μέρος της απώλειας βάρους είναι άλιπη μάζα (συμπεριλαμβάνει τους μυς), και όσο μεγαλώνει το έλλειμμα θερμίδων, τόσο μεγαλώνει το ποσοστό της άλιπης μάζας που χάνεται (Forbes, 2000). jioinstitutenih

Η σύγχρονη «θεραπευτική νηστεία» κινείται ανάμεσα στο τίποτα και στο ελάχιστο. Στη μεγαλύτερη σχετική μελέτη, 1.422 άνθρωποι νήστεψαν από 4 έως 21 μέρες με μόλις 200 έως 250 θερμίδες την ημέρα, και οι συγγραφείς την έκριναν ασφαλή (Wilhelmi de Toledo et al., 2019), αν και η CRP, ένας δείκτης φλεγμονής, ανέβηκε από 2,8 σε 4,3 mg/L. Δεν ήταν όμως μια μελέτη χωρίς conflict of interest (σύγκρουση συμφέροντος). Η πρώτη συγγραφέας διευθύνει την κλινική Buchinger Wilhelmi όπου έγινε η μελέτη, και η μελέτη δεν είχε ομάδα σύγκρισης. doaj

Η μοριακή ματιά

Οι νέες τεχνικές μετρούν χιλιάδες μόρια μαζί, και η πρώτη έκπληξη ήταν ότι η νηστεία δεν είναι μόνο κατανάλωση αποθεμάτων. Σε τέσσερις εθελοντές που νήστεψαν 58 ώρες, ο Takayuki Teruya βρήκε ότι 44 από περίπου 130 μεταβολίτες αυξήθηκαν 1,5 έως 60 φορές, ανάμεσά τους και αντιοξειδωτικά (Teruya et al., 2019). Όπως είπε ο ίδιος, “fasting induced metabolic activation rather actively”, το αντίθετο από αυτό που θα περίμενε κανείς. omicsdinewatlas

Η μελέτη των Maik Pietzner και Claudia Langenberg (Pietzner et al., 2024) πήγε ένα βήμα παραπέρα. Δώδεκα υγιείς εθελοντές, 5 γυναίκες και 7 άνδρες, έπιναν μόνο νερό για επτά μέρες, και οι ερευνητές μετρούσαν κάθε πρωί σχεδόν 3.000 πρωτεΐνες στο αίμα τους. Οι εθελοντές έχασαν κατά μέσο όρο 5,7 κιλά, από τα οποία τα 3,6 ήταν άπαχη μάζα και το 1,6 ήταν λίπος. Η ζυγαριά, με άλλα λόγια, έδειχνε τριπλάσια απώλεια από την πραγματική απώλεια λίπους, με τη διαφορά να είναι κυρίως νερό και γλυκογόνο. Όταν οι εθελοντές ξανάρχισαν να τρώνε, μέσα σε τρεις μέρες, το νερό και το γλυκογόνο είχαν σχεδόν επιστρέψει (έλειπαν μόνο 0,69 κιλά από την άπαχη μάζα), ενώ το λίπος συνέχισε να χάνεται με την απώλεια να είναι συνολικά στα 1,85 κιλά. Αυτό το αποτέλεσμα είναι αντίθετο από την έρευνα του Dullo που υποστηρίζει ότι στη φάση της επανάκτησης του βάρους επανέρχεται πιο γρήγορα το λίπος και καθυστερεί η άπαχη μάζα (fat overshooting).

Περίπου μία στις τρεις πρωτεΐνες (1.044) άλλαξε σε ποσότητα, αλλά όχι αμέσως με την έναρξη της νηστείας. Μετά από 24 ώρες είχαν αλλάξει μόνο 6 πρωτεΐνες, μετά από 48 ώρες 54, και η μεγάλη αλλαγή φάνηκε μετά την τρίτη μέρα. Η λεπτίνη έπεσε όπως αναμενόταν, ενώ η γκρελίνη, η λεγόμενη «ορμόνη της πείνας», δεν άλλαξε σημαντικά. Αυξήθηκε όμως το AgRP, ένα πεπτίδιο που κρατά ζωντανό το σήμα της πείνας στον εγκέφαλο. Πολλές από τις πρωτεΐνες που μειώθηκαν ανήκουν στην εξωκυττάρια μήτρα, το «ικρίωμα» που κρατά τους ιστούς στη θέση τους. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι το σώμα ανακυκλώνει αυτό το ικρίωμα για να διασώσει τις πιο σημαντικές πρωτεΐνες. Τη μεγαλύτερη πτώση την είχε η τενασκίνη-R, μια πρωτεΐνη ειδική για τον εγκέφαλο, όμως τι σημαίνει αυτό για τον ίδιο τον εγκέφαλο οι συγγραφείς το αφήνουν ρητά στο επίπεδο της υπόθεσης.

Στη συνέχεια, οι ερευνητές συνδύασαν τα δεδομένα με γενετικές μελέτες, για να εκτιμήσουν ποιες από τις αλλαγές θα μπορούσαν να επηρεάζουν ασθένειες. Η πρωτεΐνη SWAP70, που συνδέεται γενετικά με τη ρευματοειδή αρθρίτιδα, μειώθηκε, το ίδιο και η HYOU1, που συνδέεται με τη στεφανιαία νόσο. Αυξήθηκε όμως και ο παράγοντας πήξης XI, που συνδέεται γενετικά με θρομβώσεις. Άρα από τις πρώτες μέρες υπάρχουν ενδείξεις για μια πιθανή τάση του αίματος να πήζει πιο εύκολα και για παροδική φλεγμονή. Η Langenberg είπε ότι τα οφέλη ήταν “only visible after three days of total caloric restriction”, πιο αργά απ’ όσο νόμιζαν (QMUL, 2024). Μέσα στη μελέτη όμως οι συγγραφείς βάζουν και ένα όριο, γράφοντας ότι τα αποτελέσματα “should not be interpreted as fasting being a sole solution”. Είναι ενδιαφέρον ότι οι περισσότερες πρωτεΐνες επέστρεψαν στα αρχικά τους επίπεδα μόλις οι εθελοντές ξανάρχισαν να τρώνε. qmul

Η αντίρρηση

Έναν χρόνο αργότερα, η ομάδα του Luigi Fontana στο Σίδνεϊ έκανε μια παρόμοια μελέτη, με άλλη τεχνολογία μέτρησης. Παρακολούθησε 20 μεσήλικες εθελοντές σε νηστεία μόνο με νερό, κατά μέσο όρο 9,8 μέρες, με ιατρική παρακολούθηση (Commissati et al., 2025). Επιβεβαίωσε πολλά από τα ευρήματα των Pietzner και Langenberg, όμως το κύριο συμπέρασμά της ήταν ότι η παρατεταμένη νηστεία προκαλεί φλεγμονή και ενεργοποίηση των αιμοπεταλίων. Ταυτόχρονα έπεσαν τα πεπτίδια αμυλοειδούς β, που συνδέονται με το Αλτσχάιμερ. Ο Fontana είχε ξεκινήσει με την υπόθεση ότι η νηστεία θα μείωνε τη φλεγμονή αλλά βρήκε κάτι παρόμοιο με αυτό της μελέτης στα 1.422 άτομα της κλινικής Buchinger Wilhelmi. “However, we found the opposite was true”, είπε. (ScienceAlert, 2025). prolonged fasting promotes systemic inflammation and platelet act +3

Τα δείγματα προέρχονταν από την κλινική TrueNorth του Alan Goldhamer, ο οποίος είναι και συν-συγγραφέας της μελέτης. Το ίδρυμα της κλινικής απάντησε ότι η νηστεία είναι “a longstanding, medically supervised treatment with documented benefits and a strong safety record” (TrueNorth, 2025). Οι δύο μελέτες διαφωνούν λιγότερο στα δεδομένα και περισσότερο στο ποιο μέρος τους προβάλλουν. truenorthhealthfoundation

Τι δεν ξέρουμε

Δεν ξέρουμε αν αυτές οι μοριακές αλλαγές που παρατηρούνται στη νηστεία κάνουν καλό ή κακό. Οι γενετικές «προβλέψεις» των Pietzner και Langenberg είναι, όπως γράφουν οι ίδιοι, διερευνητικές, και η μελέτη του Fontana δείχνει ότι μπορεί να υπάρχει και κίνδυνος. Καμία από τις δύο μελέτες δεν είχε ομάδα σύγκρισης, και καμία μεγάλη κλινική δοκιμή δεν έχει δείξει τι γίνεται με την υγεία όσων κάνουν επανειλημμένα μακριές νηστείες.

Δεν ξέρουμε ούτε αν το όριο των τριών ημερών για τις αλλαγές είναι πραγματικό. Μπορεί να οφείλεται στο ότι 12 άνθρωποι με μία μέτρηση τη μέρα δεν φτάνουν για να φανούν οι πιο μικρές αλλαγές. Και δεν ξέρουμε πόση από την άλιπη μάζα που χάνεται είναι μυς και πόση νερό και γλυκογόνο. Το γεγονός ότι άλιπη μάζα επέστρεψε μέσα σε τρεις μέρες είναι ενθαρρυντικό.

Ξέρουμε ακόμη λιγότερα για τις διαφορές ανάμεσα στους ανθρώπους. Οι Pietzner και Langenberg λένε ότι η απόκριση ήταν εντυπωσιακά ίδια σε όλους τους εθελοντές. Ήταν όμως 12 νέοι άνθρωποι, όλοι εκτός από έναν λευκοί Ευρωπαίοι, και είχαν αποκλειστεί οι πολύ αδύνατοι. Βρέθηκαν μόνο τρεις πρωτεΐνες που διέφεραν ανάμεσα στα δύο φύλα -πέντε ήταν γυναίκες. Η σύγχρονη φυσιολογία εξηγεί ένα μέρος της παρατήρησης. Στο παιδί ο εγκέφαλος καίει πολύ μεγαλύτερο μέρος της συνολικής ενέργειας, γι’ αυτό η κέτωση αναπτύσσεται πιο γρήγορα (Cahill, 2003). Το υπόλοιπο το εξηγεί ο κανόνας του Forbes, αφού όποιος έχει λιγότερο λίπος χάνει περισσότερη πρωτεΐνη. scribd

Τέλος, για τις μικρές νηστείες που κάνουν οι περισσότεροι άνθρωποι, η απάντηση είναι πιο καθαρή απ’ όσο θα περίμενε κανείς. Όταν οι θερμίδες είναι ίσες, η διαλειμματική νηστεία δεν φαίνεται να υπερέχει από τον απλό περιορισμό των θερμίδων (Hamsho et al., 2024). Η ανασκόπηση Cochrane βρήκε ότι οι διαφορές ήταν στατιστικά μηδενικές (Rutgers, για την ανασκόπηση Cochrane). rutgershealth

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη

Αν κρατήσει κανείς ένα πράγμα, ας είναι η αριθμητική του λίπους. Μια εβδομάδα χωρίς καθόλου φαγητό, για έναν άνθρωπο 77 κιλών που ξοδεύει περίπου 2.300 θερμίδες τη μέρα, σημαίνει έλλειμμα γύρω στις 16.000 θερμίδες. Αυτές αντιστοιχούν σε περίπου 1,8 κιλά λίπους (ο υπολογισμός είναι δικός μου), δηλαδή όσο ακριβώς έχασαν οι εθελοντές των Pietzner και Langenberg. Η νηστεία δεν καίει λίπος με κάποιον μαγικό τρόπο. Τα 5,7 κιλά της ζυγαριάς είναι κυρίως νερό που θα ξαναγυρίσει, και τα πιθανά οφέλη πέρα από το βάρος δεν έχουν αποδειχθεί, ενώ μπορεί να συνοδεύονται από αύξηση της φλεγμονής. Όποιος θέλει να χάσει λίπος μπορεί να χάσει την ίδια ποσότητα με ένα μέτριο έλλειμμα μέσα σε μερικές εβδομάδες, χωρίς αυτόν τον κίνδυνο. Όποιος παρ’ όλα αυτά θέλει να νηστέψει περισσότερο από λίγες μέρες, πρέπει να το κάνει με γιατρό, ιδίως αν έχει πρόβλημα με την καρδιά του -αυτό διδάσκουν οι 17 νεκροί του 1977.


Δείτε επίσης