Όταν ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιά Τσελεμπί περιέγραφε τη περιοχή γύρω από το Κουρσούμ Τζαμί των Τρικάλων ως έναν τόπο της πόλης “για περιπάτους, τερπνό, με ευχάριστη ατμόσφαιρα, εξοχικό, γεμάτο λουλούδια”, κανείς δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι σ’ αυτόν τον ειδυλλιακό χώρο χρησιμοποίησαν το συγκρότημα του χαμάμ ως ποινική φυλακή. Ούτε ότι ύστερα από 125χρόνια, έστω και “τραυματισμένο” από τον χρόνο και τις ανθρώπινες επεμβάσεις, το χαμάμ αυτό θα ερχόταν στο φως, με τη βοήθεια της αρχαιολογικής σκαπάνης, υπό την επίβλεψη της προϊσταμένης της 19ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Κρυσταλλίας Μαντζανά και του αρχαιολόγου Σπύρου Κουγιουμτζόγλου.
Ποια είναι, όμως, η ιστορική εξέλιξη του οθωμανικού λουτρού; Σύμφωνα με τους παραπάνω αρχαιολόγους, ο Οθωμανός γεωγράφος Κιατίπ Τσελεμπί (Kiatip Celebi-Χατζί Καλφά/Haci Kalfa), στα μέσα του 17ου αιώνα αναφέρει τα Τρίκαλα, “ως πόλισμα που βρίσκεται μεταξύ των Σκοπίων και του Μορέως με κάστρο, λουτρά, τζαμιά και πολλούς κήπους…”, επισημαίνοντας τρία λουτρά, ανάμεσα στα οποία και το λουτρό του Οσμάν Σαχ (Osman Sah).
Συγκεκριμένα στον Seyahatname, ο Εβλιά Τσελεμπί αναφέρει κι εξυμνεί ένα αρχιτεκτονικό σύνολο, που εκτός από το τέμενος, περιελάμβανε ιεροδιδασκαλείο, πτωχοκομείο, νηπιαγωγείο, χάνι και άλλα βοηθητικά κτίσματα, η θέση των οποίων σε σχέση με τον αστικό ιστό δηλώνει την επιθυμία του Οσμάν Σαχ να δημιουργήσει ένα δικό του πυρήνα, ανεξάρτητο απ’ αυτόν που υπήρχε.
Από τοπικούς μελετητές και σύμφωνα με τοπογραφικό διάγραμμα της πόλης του 1885, το λουτρό του Οσμάν Σαχ τοποθετείται στη θέση του κεντρικού κτιρίου των πρώην φυλακών, καθώς ο ρους του Ληθαίου ποταμού στα ανατολικά επιτρέπει την ανέγερση λουτρού, ενώ το μέγεθος του οικοδομήματος δείχνει, ότι η κατασκευή του έγινε σε εποχή που στο οθωμανικό κράτος υπήρχαν τα οικονομικά μέσα, οι συνθήκες και οι δυνατότητες για ανέγερση μεγάλων αφιερωμάτων.
Ιστορική-αρχαιολογική ανάλυση
Στα νότια της πόλης των Τρικάλων και επί της οδού Καρδίτσης υφίσταται το κτιριακό συγκρότημα των ποινικών φυλακών Τρικάλων, συνολικής έκτασης 4,814,68 τ.μ. . Το κτίριο των φυλακών κατασκευάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1890 – 1900, με το κεντρικό διώροφο κτίσμα να οικοδομείται στη θέση του δίδυμου λουτρού (χαμάμ) και το οποίο αποτυπώνεται σε τοπογραφικό διάγραμμα της πόλης του 1885, ενώ οι πρώτες πληροφορίες για τη χρήση του ως φυλακές είναι γνωστές μετά την αποχώρηση των Οθωμανών και συγκεκριμένα στα 1896.
Το κτιριακό συγκρότημα των ποινικών φυλακών, όπως αναφέρειη προϊσταμένη της 19ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, αποτελείται από ένα κεντρικό διώροφο κτίσμα, το οποίο άρχισε να ανακατασκευάζεται το 1901, ενώ η σημερινή κατάσταση είναι προϊόν της ανακαίνισης που άρχισε μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1954, διήρκησε έως το 1957 κι επιλαμβάνεται κυρίως της ανακατασκευής του ορόφου.
Το 2006, με τη μεταφορά των φυλακών, το κτιριακό συγκρότημα παραχωρήθηκε στο Δήμο Τρικκαίων. Η 19η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων άρχισε διερευνητικές εργασίες επί του ισογείου του κεντρικού διωρόφου κτίσματος, με σκοπό τον έλεγχο του αρχιτεκτονήματος για ύπαρξη ή μη προγενέστερων φάσεων.
Με την έρευνα αποκαλύφθηκε, ότι το ισόγειο του διωρόφου κτίσματος καλύπτει οθωμανικό λουτρό, έκτασης 850 τ.μ. περίπου, το οποίο δύναται να ταυτιστεί με το χαμάμ του Οσμάν Σαχ, που αναφέρει ο Τσελεμπί και το οποίο αποτυπώνεται στο τοπογραφικό διάγραμμα του 1885. Το οθωμανικό λουτρό των Τρικάλων, είναι δίδυμο, πιθανότατα με το ανδρικό τμήμα να αναπτύσσεται στη νότια πλευρά και το γυναικείο στη βόρεια.
“Η εξέλιξη των χαμάμ ήταν τέτοια, ώστε ο χρόνος που περνούσε κάποιος σ’ αυτά αντανακλά κατά κάποιο τρόπο κοινωνικές ανάγκες και επηρεάζει την αρχιτεκτονική των κτιρίων αυτού του είδους, αφού ο χώρος υποδοχής – προετοιμασίας παίρνει όλο και περισσότερη σημασία. Είναι σημαντικό ακόμη, ότι όλη η διαδικασία γίνεται με τρεχούμενο νερό, δηλαδή νερό που χύνεται στο σώμα με ειδικά σκεύη και όχι με εμβαπτισμό σε λουτήρα (στάσιμο νερό)”, εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο αρχαιολόγος Σπύρος Κουγιουμτζόγλου.
Στο χαμάμ των Τρικάλων παρακολουθεί κάποιος όλη την περιγραφόμενη εξέλιξη ενός χαμάμ, καθώς πρόκειται για κτίσμα αρκετά συγκροτημένο, σωστά δομημένο, που ακολουθεί την διάταξη των χαμάμ που χρονολογούνται από τον 15ο-17ο αι.:
Ο ψυχρός χώρος του ανδρικού χαμάμ (αποδυτήριο), είναι τετράγωνος στην κάτοψη, πλευράς 11 μ. και καλυπτόταν με μεγάλο ημισφαιρικό τρούλο, ενώ στην ανατολική πλευρά της αίθουσας αποκαλύφθηκε μνημειακή κόγχη.
Δυστυχώς, όπως επισημαίνουν οι δύο αρχαιολόγοι, η μετατροπή του οθωμανικού λουτρού σε κτίριο των φυλακών επέφερε σημαντικές αλλοιώσεις και καταστροφές στις τοιχοποιίες και τη διαρρύθμισή του.
Η κατασκευή της κεντρικής εισόδου και του διαδρόμου των φυλακών είχε ως αποτέλεσμα, σε μεγάλο βαθμό, την καταστροφή όλου του χλιαρού χώρου του ανδρικού τμήματος και μέρος του γυναικείου.
Κατά τη διάρκεια των διερευνητικών εργασιών επί των εσωτερικών τοιχοποιιών, ανατολικά και δυτικά (σ.σ. του μεταγενέστερου διαδρόμου), αποκαλύφθηκαν διακοσμητικά-ανακουφιστικά τόξα, καθώς και τοξωτή στενή είσοδος, που ανοίγεται στη νοτιοανατολική γωνία και επικοινωνεί με την εξωτερική πλευρά του χαμάμ και η οποία πιθανότατα οδηγούσε στο χώρο των αποχωρητηρίων.
Ο ζεστός χώρος, διαστάσεων 10,90×10,10 μ, έφερε σκαφοειδή επικάλυψη στη δυτική πλευρά, ενώ ανατολικά καλύπτεται από δύο τρούλους που στέγαζαν τα ιδιαίτερα διαμερίσματά του. Δύο διακοσμητικά-ανακουφιστικά τόξα κοσμούν τη βόρεια και ανατολική πλευρά και ένα τη νότια, ενώ μικρή τοξωτή είσοδος που εντοπίσθηκε στη δυτική πλευρά του χώρου επικοινωνεί πιθανότατα με το χλιαρό. Μεγάλη κόγχη, τύπου μιχράμπ, αντίστοιχη με εκείνη του ψυχρού, εντοπίζεται δίπλα στην είσοδο, στο εσωτερικό της οποίας διασώζονται τμήματα της διακόσμησής της με σταλακτίτες.
Δοκιμαστική τομή, για τον εντοπισμό του αρχικού δαπέδου των λουτρών και μετά την αφαίρεση του σημερινού μωσαϊκού δαπέδου, πάχους 0,20εκ., έφερε στο φως το δάπεδο του 1896, το οποίο αποτελείται από αργούς λίθους και ισχυρό συνδετικό ασβεστοκονίαμα, ενώ σε βάθος 0,95 μ. αποκαλύφθηκε υδραυλικό κονίαμα (κουρασάνι), που πιθανότατα αποτελεί το υπόστρωμα για την κάλυψη του δαπέδου του λουτρού με μαρμάρινες ή πλίνθινες (;) πλάκες.
Με τις διερευνητικές εργασίες επί των τοίχων αποκαλύφτηκαν, σημειώνουν οι δύο αρχαιολόγοι, αεραγωγοί αλλά και αγωγοί εξαερισμού. Κατά μήκος της ανατολικής και βόρειας πλευράς αποκαλύφτηκαν πήλινοι αγωγοί ζεστού και κρύου νερού, ο ένας να εδράζεται πάνω στον άλλο, ενώ ίχνος ανοίγματος, πιθανότατα για γούρνα νερού, εντοπίστηκε στη βόρεια πλευρά.
Ο ψυχρός χώρος του γυναικείου χαμάμ είναι κι αυτός τετράγωνος (διαστάσεων 10,80 Χ 11 μ.) κι ακόσμητος, αν εξαιρέσουμε την κόγχη, τύπου μιχράμπ, στην ανατολική πλευρά. Στη βόρεια πλευρά εντοπίστηκε η εξωτερική είσοδος για το γυναικείο τμήμα του λουτρού, ενώ η επικοινωνία με τον χλιαρό χώρο γίνεται με τοξωτή θύρα.
Ο χλιαρός χώρος του γυναικείου λουτρού (διαστάσεων 5,25×4,20 μ.) παρουσιάζει ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον, καθώς χωρίζεται σε δύο μέρη, τα οποία πιθανότατα έφεραν θολωτή κάλυψη, όπως αποδεικνύουν τα δομικά τόξα που επιστέφουν την ευθύγραμμη τοιχοποιία και τα ίχνη γένεσης λοφίων στην συμβολή τους. Με δύο τοξωτές θύρες, που ανοίγονται στην ανατολική και δυτική πλευρά, επικοινωνεί με τον ψυχρό και ζεστό χώρο αντίστοιχα, ενώ τοξωτή είσοδος εντοπίζεται στη βόρεια πλευρά, η οποία οδηγεί στον εξωτερικό χώρο του γυναικείου λουτρού.
Και στη ζεστή αίθουσα του γυναικείου χαμάμ, (διαστάσεων 10,80 Χ 10,00 μ.), ανοίχθηκαν μεταγενέστερα, στη βόρεια και ανατολική πλευρά του, τρία παράθυρα. Όπως και στον αντίστοιχο ζεστό χώρο του ανδρικού χαμάμ δύο διακοσμητικά-ανακουφιστικά τόξα κοσμούν τη βόρεια και ανατολική πλευρά κι ένα τη νότια, ενώ στη δυτική πλευρά εντοπίσθηκε μικρή τοξωτή είσοδος, που επικοινωνεί με το χλιαρό. Μεγάλη κόγχη, τύπου μιχράμπ, αντίστοιχη με εκείνη του ψυχρού εντοπίζεται δίπλα στην είσοδο, στο εσωτερικό της οποίας διασώζονται τμήματα του γλυπτού διακόσμου με σταλακτίτες.
Η στέγαση του ζεστού χώρου γινόταν, όπως και στο αντίστοιχο αντρικό τμήμα, δηλαδή με σκαφοειδή στέγη στη δυτική πλευρά και δύο τρούλους στα ανατολικά.
Αεραγωγοί, αλλά και αγωγοί εξαερισμού, έχουν εντοπισθεί σε όλες τις πλευρές της αίθουσας, όπως και η αντίστοιχη με του ανδρικού γούρνα νερού, εντοπίστηκε στη νότια και βόρεια πλευρά.
Στην ανατολική εξωτερική πλευρά του λουτρού εντοπίστηκαν ίχνη των δύο δεξαμενών, εστία και χώρος των θερμαστών, που τροφοδοτούσαν τη φωτιά με ξύλα.
Στη βόρεια εξωτερική πλευρά, η ανασκαφική έρευνα που διενεργήθηκε έφερε στο φως αρχιτεκτονικά κατάλοιπα πιθανότατα τα αποχωρητήρια των γυναικών. Πρόκειται για μια ορθογώνια κατασκευή διαστάσεων 6×3,40 μ. και πάχος τοίχων 1,20μ, η οποία στα τοιχώματα της έφερε επένδυση από υδραυλικό κονίαμα.
Στη δε νοτιοανατολική εξωτερική πλευρά των δεξαμενών αποκαλύφθηκε λίθινος αγωγός νερού που πιθανότατα τροφοδοτούσε με τρεχούμενο νερό τις δεξαμενές.
Η αποκάλυψη του λουτρού, πέραν του εύλογου εμπλουτισμού της τοπογραφίας του συγκροτήματος, έρχεται να εμπλουτίσει και την παραγωγή του αρχιτέκτονα Σινάν, με ένα ακόμη έργο, το 481ο του.
Το έργο
Στο πλαίσιο της μελέτης για την επανάχρηση του διωρόφου κεντρικού κτίσματος των ποινικών φυλακών, προτείνεται, όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δήμαρχος Τρικκαίων Χρήστος Λάππας και η ανάδειξη της μορφής του λουτρικού συγκροτήματος του Οσμάν Σαχ, κτίσμα πιθανότατα του Σινάν πασά, με τη δομική ενίσχυσή του, η οποία θα εξασφαλίσει, παράλληλα, την αρχιτεκτονική διατήρηση του λουτρού, καθώς πρόκειται για μνημείο, μάρτυρα του ανθρώπινου βίου και με σημασία για τη διαμόρφωση και τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και των συλλογικών ταυτοτήτων.
Στην προστασία του μνημείου περιλαμβάνεται η αποκάλυψή του, η καταγραφή και τεκμηρίωση των επιμέρους στοιχείων και οι προτάσεις αποκατάστασής του. Παράλληλα, στη χρήση και ανάδειξή του θα συμβάλλουν η ευαισθητοποίηση του κοινού, η διευκόλυνση πρόσβασης και η ένταξή του στη σύγχρονη κοινωνική ζωή.
Ταυτόχρονα, διευκρινίζει ο κ. Κουγιουμτζόγλου, η ανάδειξη του πάνω ορόφου- άμεσος περιβάλλων χώρος του μνημείου και η πρόταση του Δήμου Τρικκαίων για τη μετατροπή του κεντρικού κτιρίου των πρώην ποινικών φυλακών Τρικάλων σε κέντρο πολιτισμού, θα αποδώσει στο κοινό έναν χώρο, με διαχρονικότητα και πολυπολιτισμικότητα- έναν αμιγώς αρχαιολογικό χώρο, με οργανωμένη αρχιτεκτονική και ιστορική δομή, στο ισόγειο, καθώς κι έναν χώρο μεταπολεμικής μουσικής, στον πάνω όροφο, που θα αποτελούν ξεχωριστές οντότητες, αλλά θα συνδέονται και θα επικοινωνούν μεταξύ τους με τους προτεινόμενους φεγγίτες και τα διάφανα δάπεδα (γυάλινα) του ορόφου, τα οποία θα αποτελέσουν την οροφή των ενδιάμεσων χώρων του χαμάμ.
