Φανταστείτε κάποιον που μπαίνει σε ένα καφέ, κάθεται σε ένα τραπέζι και ανάβει ένα τσιγάρο. Σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου το κάπνισμα σε εσωτερικούς δημόσιους χώρους έχει απαγορευτεί, αυτό θα ήταν σχεδόν αδιανόητο. Από τότε που τέθηκαν σε ισχύ οι απαγορεύσεις, το κάπνισμα σε εσωτερικούς χώρους έχει περάσει από μια καθημερινή πραγματικότητα σε μια παρέκκλιση, και η υγεία των πολιτών έχει ωφεληθεί σημαντικά.
Στην Ελλάδα η εικόνα είναι ακόμα συνηθισμένη –παρά το γεγονός ότι η απαγόρευση υπάρχει νομοθετικά εδώ και χρόνια. Η απαγόρευση του καπνίσματος σε δημόσιους κλειστούς χώρους ξεκίνησε στη χώρα μας από το 2010 (νόμος 3868/2010) και επεκτάθηκε το 2019, ωστόσο, η εφαρμογή υπήρξε προβληματική. Στα καφέ, τα μπαρ, τα εστιατόρια και τα νυχτερινά κέντρα, το κάπνισμα εξακολουθεί να είναι ανεκτό σε μεγάλο βαθμό. Οι έλεγχοι είναι σπάνιοι και η κουλτούρα της «ανεκτικότητας» παραμένει. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι εργαζόμενοι στον κλάδο της εστίασης, οι σερβιτόροι, οι μπάρμεν, οι μουσικοί, εκτίθενται καθημερινά σε επίπεδα καπνού που σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες θα θεωρούνταν απαράδεκτα.
Εκτός από τους χώρους εστίασης, υπάρχει και μια ακόμα ομάδα επαγγελματιών που εκτίθενται συστηματικά στο παθητικό κάπνισμα, χωρίς να γίνεται λόγος γι’ αυτό. Οι εργαζόμενοι που παρέχουν κατ’ οίκον φροντίδα. Νοσηλευτές, φροντιστές ηλικιωμένων, κοινωνικοί λειτουργοί –αυτοί οι άνθρωποι εισέρχονται σε σπίτια όπου συχνά οι ένοικοι καπνίζουν. Όπως δείχνουν οι μελέτες, το παθητικό κάπνισμα μπορεί να παραμείνει σε ένα σπίτι σε επιβλαβή επίπεδα για περισσότερες από πέντε ώρες αφού καπνιστεί ένα τσιγάρο. Μία ώρα χωρίς κάπνισμα πριν από την επίσκεψη –αν και συστήνεται– δεν είναι αρκετή για να καθαρίσει τον αέρα. Και συχνά, οι ίδιοι οι καπνιστές ανάβουν τσιγάρο ακόμα και παρουσία των εργαζομένων.
Το παθητικό κάπνισμα δεν είναι απλώς μια ενόχληση. Ο καπνός είναι ένα δηλητήριο που εισπνέεται ακούσια. Περιέχει πάνω από 7.000 χημικές ουσίες, εκ των οποίων τουλάχιστον 70 είναι καρκινογόνες. Η έκθεση στο παθητικό κάπνισμα αυξάνει τον κίνδυνο εμφράγματος του μυοκαρδίου κατά 25-30% στους μη καπνιστές, σύμφωνα με στοιχεία του Αμερικανικού Κολλεγίου Καρδιολογίας. Προκαλεί επίσης αναπνευστικές λοιμώξεις, ωτίτιδες και αιφνίδιο βρεφικό θάνατο στα παιδιά, ενώ στους ενήλικες επιδεινώνει το άσθμα, αυξάνει τον κίνδυνο χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας (ΧΑΠ) και σχετίζεται με μείωση της πνευμονικής λειτουργίας. Ιδιαίτερα ευάλωτες είναι οι έγκυες γυναίκες, στις οποίες το παθητικό κάπνισμα συνδέεται με χαμηλό βάρος γέννησης και πρόωρο τοκετό. Δεν υπάρχει ασφαλές όριο έκθεσης. Ακόμη και λίγα λεπτά σε ένα καπνισμένο δωμάτιο προκαλούν βλάβη στα αιμοφόρα αγγεία και πυροδοτούν φλεγμονώδεις αντιδράσεις στον οργανισμό. Με άλλα λόγια, κάθε τσιγάρο που ανάβει κάποιος δίπλα σας επιβαρύνει την υγεία σας.
Υπάρχει μια ένταση στην καρδιά του προβλήματος. Όταν ο χώρος εργασίας σας είναι το σπίτι κάποιου άλλου, ποιανού τα δικαιώματα προηγούνται; Οι καπνιστές μπορεί να επιλέγουν να καπνίζουν στο σπίτι τους, ιδιαίτερα εκείνοι με προβλήματα υγείας και κινητικότητας, για τους οποίους η έξοδος είναι δύσκολη. Είναι επιλογή και δικαίωμά τους. Από την άλλη, οι εργαζόμενοι που μπαίνουν σε αυτό το περιβάλλον δεν έχουν δικαίωμα σε καθαρό αέρα, όπως κάθε άλλος εργαζόμενος σε οποιοδήποτε άλλο επάγγελμα; Η έκθεση στον καπνό δεν είναι αποδεκτός επαγγελματικός κίνδυνος -είναι μια βλάβη που μπορεί να προληφθεί.
Η πανδημία COVID-19 μπορεί να έχει αλλάξει κάποιες αντιλήψεις. Η χρήση μασκών υψηλής ποιότητας (N95 ή FFP2/FFP3) από τους εργαζόμενους θα μπορούσε να μειώσει την εισπνοή σωματιδίων καπνού. Ωστόσο, πολλές από τις χιλιάδες χημικές ουσίες στο παθητικό κάπνισμα είναι αέρια, όχι στερεά σωματίδια, και δεν φιλτράρονται αποτελεσματικά από μάσκες. Γι’ αυτό ο ΠΟΥ τονίζει ότι δεν υπάρχει ασφαλές επίπεδο για τον καπνό του τσιγάρου. Η βελτίωση του αερισμού στα σπίτια θα μπορούσε να βοηθήσει, αλλά είναι δύσκολη σε ορισμένες κατασκευές. Καθαριστές αέρα με φίλτρα HEPA μπορούν να μειώσουν τα σωματίδια, αλλά δεν απομακρύνουν τα τοξικά αέρια (π.χ. μονοξείδιο του άνθρακα, φορμαλδεΰδη, βενζόλιο). Η μόνη πραγματική λύση είναι η δημιουργία ενός περιβάλλοντος εντελώς απαλλαγμένου από καπνό.
Λαμβάνοντας υπόψη τις σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, η κοινωνία ίσως χρειαστεί να επανεξετάσει την ιδέα του «δικαιώματος στο κάπνισμα στο σπίτι». Το πώς βλέπουμε το κάπνισμα παρουσία των παιδιών ήδη έχει αλλάξει. Δεν θεωρείται αποδεκτό να καπνίζει κάποιος σε ένα δωμάτιο με ένα βρέφος ή μικρό παιδί. Γιατί να είναι διαφορετικό για έναν εργαζόμενο φροντίδας; Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ήδη υπάρχουν εκστρατείες για «smoke-free homes» και η Σκωτία στοχεύει στη δημιουργία μιας γενιάς χωρίς καπνό.
Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς όλα τα σπίτια μιας χώρας χωρίς καπνό. Αλλά οι απαγορεύσεις στους δημόσιους χώρους ήταν εξίσου δύσκολο πριν από 20 χρόνια. Η κοινωνική νόρμα αλλάζει αργά, αλλά αλλάζει. Και το κέρδος για τη δημόσια υγεία θα είναι τεράστιο.
