Τι σχέση έχει το ενδομυϊκό λίπος με τον πόνο;

Η οσφυαλγία είναι η κορυφαία αιτία αναπηρίας παγκοσμίως, και για δεκαετίες η διαίσθηση -τόσο των ασθενών όσο και των κλινικών- ήταν ότι ο πόνος στη μέση σχετίζεται με «αδύναμους κοιλιακούς» ή «κακή στάση».

Η μελέτη των Marusich και συνεργατών, που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2026 στο PLOS Digital Health, έρχεται να ταράξει αυτή τη διαίσθηση με έναν τρόπο που μόλις πρόσφατα κατέστη τεχνικά εφικτός: χρησιμοποιώντας ένα μοντέλο βαθιάς μάθησης για να αναλύσει περισσότερες από 33.500 αξονικές τομογραφίες κοιλίας από 23.508 ασθενείς, η ομάδα του Πανεπιστημίου Στάνφορντ συνέκρινε 2.622 ασθενείς με διάγνωση οσφυαλγίας με 2.577 εξομοιωμένους μάρτυρες ως προς την ηλικία, το φύλο και τον ΔΜΣ.

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι ένα αρνητικό εύρημα: η ποσότητα της κοιλιακής μυϊκής μάζας δεν διέφερε μεταξύ των δύο ομάδων (45,9 έναντι 46,2 cm²/m², p=0,0865). Ούτε ο λόγος σπλαχνικού προς υποδόριο λίπος διέφερε (p=0,792). Η μόνη στατιστικά σημαντική διαφορά ήταν ότι η ομάδα με οσφυαλγία είχε χαμηλότερο λόγο μυϊκής μάζας προς το συνολικό κοιλιακό λίπος (0,353 έναντι 0,376, p<0,0001), αλλά με πολύ μικρό μέγεθος επίδρασης. Όπως το έθεσε η επικεφαλής συγγραφέας Kathryn Marusich, «εκπλαγήκαμε που η ομάδα με οσφυαλγία δεν είχε λιγότερη συνολική μυϊκή μάζα».

Τι είδους πόνος είναι αυτός;

Εδώ χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση. Η μελέτη αφορά μη ειδική μυοσκελετική οσφυαλγία -τον κοινό, «μηχανικό» πόνο της μέσης που δεν οφείλεται σε συγκεκριμένη παθολογία όπως κήλη δίσκου, κάταγμα ή φλεγμονώδη νόσο. Δεν αφορά την ινομυαλγία, η οποία είναι μια διαταραχή κεντρικής ευαισθητοποίησης (nociplastic pain) με γενικευμένο πόνο, κόπωση και υπερευαισθησία, και της οποίας η παθοφυσιολογία είναι ριζικά διαφορετική. Στην ινομυαλγία, η εικόνα του σώματος είναι πολύ πιο παθολογική: μια μελέτη του 2022 με μαγνητική τομογραφία ολόκληρου του σώματος βρήκε ότι οι ασθενείς με ινομυαλγία είχαν σημαντικά αυξημένο λίπος στους μυς και μικρότερους όγκους τετρακέφαλου σε σύγκριση με υγιείς μάρτυρες, μαζί με αυξημένο κοιλιακό λίπος. Η ινομυαλγία, δηλαδή, φαίνεται να συνοδεύεται από μια πιο συστηματική «λιπώδη διήθηση» των μυών, ενώ η μη ειδική οσφυαλγία όχι -τουλάχιστον όχι σε επίπεδο συνολικής μάζας.

Η ποιότητα μετράει, όχι η ποσότητα: το ενδομυικό λίπος

Η μελέτη των Marusich μέτρησε ποσότητα μυός και κατανομή λίπους (σπλαχνικό και υποδόριο), αλλά όχι την ποιότητα του μυός -δηλαδή τον βαθμό λιπώδους διήθησης μέσα στις μυϊκές δεσμίδες. Και εδώ βρίσκεται η κρίσιμη διάσταση που η μελέτη αφήνει ανοιχτή, αλλά την οποία η υπάρχουσα βιβλιογραφία έχει ήδη διερευνήσει εκτενώς.

Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2025 για την ποιότητα των παρασπονδυλικών μυών στη χρόνια οσφυαλγία κατέληξε ότι οι ασθενείς με χρόνια οσφυαλγία έχουν μειωμένη συνολική διατομή και σημαντικά αυξημένη λιπώδη διήθηση στους μυς πολυσχιδή (multifidus) και ορθωτήρα του κορμού (erector spinae). Το εύρημα αυτό είναι συνεπές με παλαιότερες παρατηρήσεις. Μια μελέτη του 2012 είχε δείξει κάτι ακόμη πιο αποκαλυπτικό: σε ασθενείς που βρίσκονταν σε ύφεση από υποτροπιάζουσα οσφυαλγία -δηλαδή χωρίς πόνο τη στιγμή της μέτρησης- η συνολική μυϊκή μάζα δεν διέφερε από τους υγιείς, αλλά η λιπώδης διήθηση εντός του μυός ήταν αυξημένη. Αυτό υποδηλώνει ότι η ποιότητα του μυός (η αναλογία λειτουργικού μυϊκού ιστού προς λίπος μέσα στον μυ) μπορεί να είναι πιο σημαντική από την ποσότητα, και ότι η λιπώδης διήθηση μπορεί να προηγείται ή να επιμένει πέραν του πόνου, συμβάλλοντας στην υποτροπή.

Η μελέτη των Marusich, μετρώντας μόνο συνολική μυϊκή μάζα και κοιλιακό λίπος, δεν μπορούσε να ανιχνεύσει αυτή τη λεπτή αλλά κρίσιμη διάσταση. Όπως σημειώνουν οι ίδιοι οι συγγραφείς, «αυτά τα αποτελέσματα θα μπορούσαν να κατευθύνουν τη μελλοντική έρευνα προς πιο συγκεκριμένους μυς και τη θεώρηση πιο ολοκληρωμένων μετρήσεων σύστασης σώματος». Η «ποιότητα» του μυός — η λιπώδης διήθηση, η αρχιτεκτονική, η ενεργοποίηση -είναι το επόμενο σύνορο.

Το σπλαχνικό λίπος: ένας ύποπτος που δεν καταδικάστηκε

Ο λόγος σπλαχνικού προς υποδόριο λίπος (VAT/SAT) δεν διέφερε μεταξύ των ομάδων. Αυτό είναι ένα σημαντικό αρνητικό εύρημα, γιατί το σπλαχνικό λίπος είναι μεταβολικά ενεργό και προφλεγμονώδες, και θα μπορούσε να υποτεθεί ότι προάγει συστηματική φλεγμονή που επιδεινώνει τον πόνο. Ωστόσο, μια μελέτη του 2022 σε αγρότες μέσης ηλικίας βρήκε ότι οι άνδρες είχαν περισσότερο σπλαχνικό λίπος και μυϊκή μάζα κορμού, ενώ οι γυναίκες περισσότερο υποδόριο λίπος και υψηλότερο λόγο λίπους/μυός -υποδηλώνοντας ότι οι σχέσεις αυτές είναι έμφυλες και πιο σύνθετες από έναν απλό δείκτη. Η μελέτη των Marusich, εξομοιώνοντας ως προς το φύλο, δεν μπορούσε να εξετάσει αυτή τη διαφορά.

Πού καταλήγουν τα ευρήματα;

Η μελέτη των Marusich δεν λέει ότι ο πόνος στη μέση είναι «στο κεφάλι». Λέει ότι η συνολική ποσότητα κοιλιακού μυός δεν είναι ο διακριτικός παράγοντας. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο μυς δεν έχει σημασία· σημαίνει ότι η σημασία του βρίσκεται αλλού, στην ποιότητα, στην ενεργοποίηση, στην αρχιτεκτονική και στην κατανομή του λίπους εντός του μυός, όχι απλώς στο πόσο μυς «έχει» κανείς συνολικά. Η μελέτη, με άλλα λόγια, μετατοπίζει το ερώτημα από το «πόσο μυς» στο «τι είδους μυς». Και αυτό είναι σημαντικό, γιατί οι θεραπείες που στοχεύουν στην αύξηση της μυϊκής μάζας γενικά μπορεί να μην είναι οι κατάλληλες· οι παρεμβάσεις που στοχεύουν στη βελτίωση της ποιότητας του μυός -μέσω άσκησης αντίστασης, κινητικού ελέγχου και μείωσης της λιπώδους διήθησης- μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικές.

Το πιο εντυπωσιακό, όμως, είναι το μεθοδολογικό μήνυμα. Μέχρι πρόσφατα, μια μελέτη αυτής της κλίμακας ήταν αδιανόητη: η χειροκίνητη ανάλυση χιλιάδων τομογραφιών θα απαιτούσε χρόνια. Η τεχνητή νοημοσύνη κατέστησε εφικτή τη «μετατροπή» κλινικών δεδομένων ρουτίνας σε ερευνητικά δεδομένα μαζικής κλίμακας. Όπως το έθεσε ο ανώτερος συγγραφέας Akshay Chaudhari, «η δημιουργία και ο διαμοιρασμός εργαλείων ανοιχτού κώδικα κατάτμησης… επιτρέπει σε εμάς και σε άλλους ερευνητές παγκοσμίως να διεξάγουμε μελέτες πληθυσμιακής κλίμακας που προηγουμένως ήταν ανέφικτες». Το μέλλον της έρευνας για την οσφυαλγία δεν βρίσκεται μόνο σε καλύτερες θεωρίες, αλλά και σε καλύτερα εργαλεία που μπορούν να εξετάσουν αυτές τις θεωρίες σε δεδομένα που ήδη υπάρχουν, περιμένοντας να διαβαστούν.

Βιβλιογραφία

  1. Marusich, K. R., Gatti, A. A., Blankemeier, L., Boutin, R. D., Smuck, M., Gold, G. E., Delp, S. L., & Chaudhari, A. S. (2026). Deep learning reveals relationships between muscle and adipose tissue and their associations with age, body mass index, and low back pain: A cross-sectional study in 10,835 subjects. PLOS Digital Health. https://doi.org/10.1371/journal.pdig.0001788
  2. Kalli, I., et al. (2025). Paraspinal muscle quality in chronic low back pain: a systematic review and meta-analysis of muscle atrophy and fat infiltration. European Spine Journal, 35(5), 2693–2711. https://doi.org/10.1007/s00586-025-09454-z
  3. D’hooge, R., et al. (2012). Increased intramuscular fatty infiltration without differences in lumbar muscle cross-sectional area during remission of unilateral recurrent low back pain. Manual Therapy, 17(6), 584–588.
  4. Gerdle, B., et al. (2022). Fibromyalgia: Associations Between Fat Infiltration, Physical Capacity, and Clinical Variables. Journal of Pain Research, 15, 2517–2535. https://doi.org/10.2147/JPR.S376590
  5. (2022). Associations Between Trunk Muscle/Fat Composition, Narrowing Lumbar Disc Space, and Low Back Pain in Middle-Aged Farmers: A Cross-Sectional Study. Annals of Rehabilitation Medicine, 46(3), 122–132. https://doi.org/10.5535/arm.21201
  6. Goubert, D., et al. (2017). Are the size and composition of the paraspinal muscles associated with low back pain? A systematic review. The Spine Journal, 17(11), 1729–1748.
  7. (2023). Does paraspinal muscle morphometry predict functional status and re-operation after lumbar spinal surgery? A systematic review and meta-analysis. European Spine Journal. 

Δείτε επίσης