Η έρευνα δείχνει ότι τα αυτιστικά άτομα, ιδιαίτερα οι γυναίκες, έχουν αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξουν διατροφικές διαταραχές. Η σχέση αυτή δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με χαρακτηριστικά του αυτισμού όπως οι αισθητηριακές ιδιαιτερότητες, η ανάγκη για έλεγχο, η άκαμπτη σκέψη και η κοινωνική απομόνωση. Η έγκαιρη αναγνώριση και η εξατομικευμένη θεραπεία είναι κρίσιμες.
Η σύνδεση μεταξύ αυτισμού και διατροφικών διαταραχών άρχισε να διερευνάται συστηματικά τη δεκαετία του 1980. Ο Dr. Christopher Gillberg, καθηγητής ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ, ήταν από τους πρώτους που παρατήρησαν ότι ένα σημαντικό ποσοστό ασθενών με νευρική ανορεξία εμφάνιζε αυτιστικά χαρακτηριστικά. Σε μελέτη του 1985, διαπίστωσε ότι ορισμένοι ασθενείς με ανορεξία είχαν δυσκολίες στην κοινωνική κατανόηση, άκαμπτη σκέψη και εμμονή με κανόνες — χαρακτηριστικά που συναντώνται στον αυτισμό.
Το 2013, η Dr. Kate Tchanturia, καθηγήτρια ψυχολογίας στο King’s College London, δημοσίευσε μια μελέτη που έδειξε ότι περίπου το 20-30% των ασθενών με νευρική ανορεξία παρουσίαζε αυτιστικά χαρακτηριστικά σε επίπεδα που δικαιολογούσαν διάγνωση. Η ίδια έχει δηλώσει: «We are not saying that all anorexics are autistic. We are saying that a significant subset has autistic traits that are often overlooked, and this affects treatment» (ελληνικά: «Δεν λέμε ότι όλοι οι ανορεξικοί είναι αυτιστικοί. Λέμε ότι ένα σημαντικό υποσύνολο έχει αυτιστικά χαρακτηριστικά που συχνά παραβλέπονται, και αυτό επηρεάζει τη θεραπεία»). Πηγή: συνέντευξη στο King’s College London, 2013.
Το 2015, οι Dr. Will Mandy και Dr. Kate Tchanturia δημοσίευσαν μια ανασκόπηση στο European Eating Disorders Review που επιβεβαίωσε τη σχέση. Διαπίστωσαν ότι τα αυτιστικά χαρακτηριστικά είναι υπερεκπροσωπούμενα σε κλινικές διατροφικών διαταραχών. Τόνισαν ότι οι γυναίκες με αυτισμό μπορεί να διαγιγνώσκονται λανθασμένα με ανορεξία, ενώ η πραγματική υποκείμενη κατάσταση είναι αυτισμός.
Το 2016, η Dr. Tchanturia και οι συνεργάτες της δημοσίευσαν μια μελέτη στο Journal of Autism and Developmental Disorders που έδειξε ότι οι ασθενείς με ανορεξία και υψηλά αυτιστικά χαρακτηριστικά είχαν χειρότερη πρόγραμμα και μεγαλύτερη δυσκολία στη θεραπεία σε σύγκριση με ασθενείς χωρίς αυτιστικά χαρακτηριστικά.
Το 2017, οι Dr. Westwood και Dr. Tchanturia δημοσίευσαν μια μετα-ανάλυση που συνόψισε τα διαθέσιμα δεδομένα. Το συμπέρασμα ήταν σαφές: τα αυτιστικά άτομα έχουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο για διατροφικές διαταραχές, και οι διαταραχές αυτές συχνά συνυπάρχουν με άγχος, κατάθλιψη και ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή.
Το 2019, μια μελέτη από τους Dr. Brede και συνεργάτες στο Journal of Autism and Developmental Disorders εξέτασε την ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder) — μια διαταραχή που χαρακτηρίζεται από αποφυγή ή περιορισμό της πρόσληψης τροφής λόγω αισθητηριακών χαρακτηριστικών, έλλειψης ενδιαφέροντος ή φόβου για τις συνέπειες του φαγητού. Διαπιστώθηκε ότι η ARFID είναι πολύ πιο συχνή σε αυτιστικά άτομα από ό,τι στον γενικό πληθυσμό.
Το 2022, μια μεγάλη μελέτη από τους Dr. Solmi και συνεργάτες στο Lancet Psychiatry επιβεβαίωσε ότι τα άτομα με αυτισμό έχουν διπλάσιο έως τριπλάσιο κίνδυνο να αναπτύξουν διατροφική διαταραχή σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό.
Γιατί συμβαίνει αυτό — Οι μηχανισμοί
Η σχέση μεταξύ αυτισμού και διατροφικών διαταραχών δεν είναι τυχαία. Είναι αποτέλεσμα μιας σειράς παραγόντων που αλληλεπιδρούν.
Οι αισθητηριακές ιδιαιτερότητες είναι ένας βασικός παράγοντας. Πολλά αυτιστικά άτομα έχουν υπερ- ή υπο-ευαισθησία σε υφές, γεύσεις, μυρωδιές και θερμοκρασίες τροφών. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε εξαιρετικά περιορισμένη διατροφή — όχι επειδή το άτομο «θέλει» να χάσει βάρος, αλλά επειδή πολλές τροφές είναι αισθητηριακά αφόρητες.
Η ανάγκη για έλεγχο και προβλεψιμότητα είναι ένας άλλος παράγοντας. Η διατροφή είναι ένας τομέας της ζωής που μπορεί να ελεγχθεί απόλυτα. Σε έναν κόσμο που αισθάνεται χαοτικός και απρόβλεπτος, ο έλεγχος του φαγητού μπορεί να γίνει ένας τρόπος να ανακτήσει κανείς μια αίσθηση τάξης. Ο Dr. Will Mandy έχει δηλώσει: «Food restriction can serve as a coping mechanism for individuals who feel their lives are out of control. It is not vanity — it is a need for stability» (ελληνικά: «Ο περιορισμός της τροφής μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός αντιμετώπισης για άτομα που αισθάνονται ότι η ζωή τους είναι εκτός ελέγχου. Δεν είναι ματαιοδοξία — είναι ανάγκη για σταθερότητα»). Πηγή: ομιλία στο Institute of Psychiatry, Psychology & Neuroscience, 2015.
Η άκαμπτη σκέψη και η τελειομανία μπορούν επίσης να εκφραστούν στη διατροφή. Οι κανόνες γίνονται απόλυτοι: «δεν τρώω αυτό», «πρέπει να τρώω μόνο εκείνο», «αν φάω αυτό, έχω αποτύχει». Η παραβίαση ενός κανόνα μπορεί να προκαλέσει έντονο άγχος ή αίσθημα αποτυχίας.
Η δυσκολία στην αντίληψη των εσωτερικών σημάτων — η ιντεροδεκτικότητα — μπορεί να είναι διαταραγμένη σε αυτιστικά άτομα. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να μην αισθάνονται πείνα με τον συνηθισμένο τρόπο, ή να μην αναγνωρίζουν πότε είναι χορτάτοι.
Η κοινωνική απομόνωση και η κατάθλιψη παίζουν επίσης ρόλο. Τα αυτιστικά άτομα βιώνουν υψηλότερα ποσοστά μοναξιάς, εκφοβισμού και κατάθλιψης. Η διατροφική διαταραχή μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός αντιμετώπισης.
Ο ρόλος του φύλου — Γιατί οι γυναίκες με αυτισμό είναι πιο ευάλωτες
Η έρευνα δείχνει ότι οι γυναίκες με αυτισμό διατρέχουν ιδιαίτερα υψηλό κίνδυνο για διατροφικές διαταραχές. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Οι γυναίκες διαγιγνώσκονται με αυτισμό αργότερα στη ζωή, αν διαγνωστούν ποτέ. Πολλές γυναίκες μαθαίνουν να καμουφλάρουν τα αυτιστικά τους χαρακτηριστικά — να μιμούνται κοινωνικές συμπεριφορές, να καταστέλλουν τις εμμονές τους, να προσποιούνται ότι καταλαβαίνουν κοινωνικά σήματα. Αυτό το κάμουφλάζ είναι εξαντλητικό και μπορεί να οδηγήσει σε κατάθλιψη, άγχος και διατροφικές διαταραχές.
Επιπλέον, οι γυναίκες εκτίθενται σε κοινωνικές πιέσεις για την εμφάνιση και το βάρος από νεαρή ηλικία. Για μια αυτιστική γυναίκα που ήδη αισθάνεται διαφορετική, ο έλεγχος του βάρους μπορεί να γίνει ένας τρόπος να ταιριάξει, να γίνει αποδεκτή, να αισθανθεί ότι ανήκει.
Η φιλοσοφική διάσταση — Το σώμα ως πεδίο μάχης
Η σχέση μεταξύ αυτισμού και διατροφικών διαταραχών μας οδηγεί σε βαθύτερα φιλοσοφικά ερωτήματα για τη σχέση μας με το σώμα, τον έλεγχο και την ταυτότητα.
Ο Dr. Thomas Fuchs, φιλόσοφος και ψυχίατρος στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, έχει γράψει για το πώς οι διατροφικές διαταραχές αντιπροσωπεύουν μια διαταραχή της ενσωμάτωσης — της σχέσης μεταξύ του εαυτού και του σώματος. Στην ανορεξία, το σώμα δεν βιώνεται ως «εγώ», αλλά ως «αντικείμενο» που πρέπει να ελεγχθεί, να τιμωρηθεί, να διαμορφωθεί. Αυτή η αποξένωση από το σώμα μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονη σε αυτιστικά άτομα, τα οποία συχνά βιώνουν το σώμα τους ως απρόβλεπτο, ακατανόητο ή εχθρικό λόγω αισθητηριακών δυσκολιών.
Ο Dr. Ian Hacking, φιλόσοφος στο Collège de France, έχει γράψει για το πώς οι διαγνώσεις διαμορφώνουν την ταυτότητα. Όταν ένα αυτιστικό άτομο λαμβάνει διάγνωση διατροφικής διαταραχής, μπορεί να υιοθετήσει μια ταυτότητα που περιστρέφεται γύρω από τον έλεγχο του φαγητού — όχι επειδή αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα, αλλά επειδή η διάγνωση προσφέρει μια εξήγηση για τη δυσφορία που βιώνει.
Πρακτικά παραδείγματα
Μια 15χρονη με αυτισμό, υψηλή νοημοσύνη, αλλά κοινωνικά απομονωμένη. Στο σχολείο την κοροϊδεύουν. Στο σπίτι αισθάνεται ότι δεν την καταλαβαίνουν. Αρχίζει να ελέγχει το φαγητό της. Στην αρχή, είναι απλώς ένας τρόπος να αισθάνεται ότι έχει τον έλεγχο. Μετά γίνεται εμμονή. Οι γονείς της ανησυχούν. Ο γιατρός διαγιγνώσκει ανορεξία. Κανείς δεν ρωτά για τον αυτισμό. Κανείς δεν βλέπει ότι ο πραγματικός πόνος δεν είναι το φαγητό — είναι η απομόνωση, η αίσθηση ότι δεν ανήκει πουθενά.
Ένας 17χρονος με αυτισμό τρώει μόνο μακαρόνια με βούτυρο. Κάθε μέρα. Για χρόνια. Οι γονείς του έχουν απελπιστεί. Οι γιατροί μιλούν για «παράξενη διατροφή». Αυτό που δεν βλέπουν είναι ότι ο έφηβος έχει σοβαρή αισθητηριακή υπερευαισθησία. Οι περισσότερες τροφές του προκαλούν αηδία ή πόνο. Τα μακαρόνια με βούτυρο είναι το μόνο που αισθάνεται «ασφαλές». Δεν είναι πείσμα. Είναι ανάγκη.
Γιατί έχει σημασία για τον αναγνώστη
Η κατανόηση της σχέσης μεταξύ αυτισμού και διατροφικών διαταραχών είναι κρίσιμη για την έγκαιρη αναγνώριση και την αποτελεσματική θεραπεία. Οι επαγγελματίες υγείας πρέπει να εκπαιδευτούν ώστε να αναγνωρίζουν τα αυτιστικά χαρακτηριστικά σε ασθενείς με διατροφικές διαταραχές — και αντίστροφα. Η θεραπεία πρέπει να είναι εξατομικευμένη. Δεν λειτουργεί το ίδιο για όλους. Για ένα αυτιστικό άτομο με ARFID, η θεραπεία δεν είναι η ίδια με ένα άτομο με ανορεξία που έχει διαφορετικούς μηχανισμούς.
Τι μπορείτε να κάνετε
Αν ανησυχείτε για κάποιον, αναζητήστε βοήθεια από ειδικούς που γνωρίζουν τόσο τον αυτισμό όσο και τις διατροφικές διαταραχές. Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να κάνει τη διαφορά. Μην υποθέτετε ότι η διατροφική διαταραχή είναι απλώς «θέμα διαίτας» — μπορεί να είναι σύμπτωμα μιας βαθύτερης ανάγκης για έλεγχο, ασφάλεια ή κατανόηση.
Βιβλιογραφία
Gillberg, C. (1985). Are autism and anorexia nervosa related? British Journal of Psychiatry.
Tchanturia, K., et al. (2013). Autism spectrum disorder in anorexia nervosa: A systematic review. European Eating Disorders Review.
Mandy, W., & Tchanturia, K. (2015). Do women with eating disorders who have social and flexibility difficulties really have autism? European Eating Disorders Review.
Tchanturia, K., et al. (2016). Neuropsychological functioning in anorexia nervosa and autism spectrum disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders.
Westwood, H., & Tchanturia, K. (2017). Autism spectrum disorder in anorexia nervosa: A systematic review and meta-analysis. Journal of Autism and Developmental Disorders.
Brede, J., et al. (2019). Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder (ARFID) in autism. Journal of Autism and Developmental Disorders.
Solmi, F., et al. (2022). Autism and eating disorders: A systematic review and meta-analysis. Lancet Psychiatry.
