Για δεκαετίες, οι διατροφολόγοι το αντιμετώπιζαν ως ανεπιθύμητο συστατικό. Το φυτικό οξύ κατηγοριοποιούνταν συστηματικά στους «αντιθρεπτικούς» παράγοντες, μαζί με τα οξαλικά και τις τανίνες. Η λογική ήταν απλή: η ένωση δεσμεύει μέταλλα, όπως σίδηρο, ψευδάργυρο και ασβέστιο, και εμποδίζει την απορρόφησή τους. Τα μηνύματα προς τους καταναλωτές ήταν σαφή: μουλιάστε τα όσπρια, βλαστήστε τους σπόρους, ζυμώστε το ψωμί. Στόχος ήταν να απαλλαγούμε από όσο περισσότερο φυτικό οξύ γινόταν.
Η έρευνα, ωστόσο, δεν έμεινε εκεί. Τα τελευταία χρόνια, ο αριθμός των μελετών που εξετάζουν τις ευεργετικές ιδιότητες αυτής της ένωσης έχει αυξηθεί σημαντικά. Και το φυτικό οξύ αναδύεται από την επιστημονική αφάνεια με εντελώς διαφορετικό πρόσωπο.
Τι είναι και πού κρύβεται
Το φυτικό οξύ, γνωστό επίσης ως ινοσιτόλη εξαφωσφορική ή IP6, είναι ένας φωσφορικός εστέρας της ινοσιτόλης. Αποτελεί την κύρια μορφή αποθήκευσης φωσφόρου στα φυτά. Στη φύση το συναντάμε κυρίως στα εξωτερικά στρώματα των σπόρων και των κόκκων. Γι’ αυτό τα δημητριακά ολικής αλέσεως, τα όσπρια, οι ξηροί καρποί και οι σπόροι είναι οι πλουσιότερες πηγές. Σιτάρι, ρύζι, βρώμη, φασόλια, φακές, αμύγδαλα, σουσάμι, λιναρόσπορος: όλα περιέχουν υψηλές συγκεντρώσεις. Αντιθέτως, τα επεξεργασμένα προϊόντα, ακριβώς επειδή χάνουν τα εξωτερικά στρώματα κατά την επεξεργασία, περιέχουν ελάχιστο.
Η αποκατάσταση μιας άδικης φήμης
Η αρνητική του φήμη έχει ιστορία. Όταν οι ερευνητές παρατήρησαν ότι πληθυσμοί που βασίζονται σε δίαιτες πλούσιες σε δημητριακά εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά σιδηροπενικής αναιμίας, η σύνδεση με το φυτικό οξύ ήταν λογική. Η ένωση σχηματίζει σύμπλοκα με σίδηρο, ψευδάργυρο, ασβέστιο και μαγνήσιο που δεν διαλύονται εύκολα και δεν απορροφούνται από τον εντερικό βλεννογόνο.
Η πιο πρόσφατη έρευνα διευκρινίζει το πλαίσιο. Η ανασταλτική επίδραση είναι κλινικά σημαντική κυρίως σε πληθυσμούς με ανεπαρκή διατροφή ή αυξημένες ανάγκες, όπως έγκυες, παιδιά σε ανάπτυξη και άτομα με αναιμία. Σε ισορροπημένες δίαιτες, η επίδραση αυτή είναι χαμηλή. Παράλληλα, βελτιώνεται σημαντικά με μούλιασμα, βλάστηση και ζύμωση.
Τα πολλά πρόσωπα ενός μορίου
Αυτό που άλλαξε τη συζήτηση δεν είναι μόνο η αποκατάσταση της εικόνας του ως αντιθρεπτικού. Είναι κάτι πιο βαθύ. Το IP6 αποδεικνύεται ισχυρό βιοδραστικό μόριο με πολλαπλούς μηχανισμούς δράσης.
Ως αντιοξειδωτικό, δεσμεύει ελεύθερες ρίζες οξυγόνου. Αυτές είναι υπεύθυνες για το οξειδωτικό στρες, έναν κεντρικό μηχανισμό στη γήρανση και στην ανάπτυξη χρόνιων νοσημάτων, από καρδιαγγειακές παθήσεις έως καρκίνο. Δεν είναι τυχαίο ότι το IP6 χρησιμοποιείται ευρέως ως φυσικό συντηρητικό στη βιομηχανία τροφίμων, ακριβώς λόγω αυτής της ιδιότητας.
Από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της τελευταίας δεκαετίας είναι η σχέση του με τον εντερικό φραγμό. Μελέτες έδειξαν ότι το φυτικό οξύ ενεργοποιεί μια πρωτεΐνη γνωστή ως HDAC3, η οποία ρυθμίζει γονίδια κρίσιμα για την ακεραιότητα του εντερικού επιθηλίου. Ο εντερικός φραγμός δεν είναι απλώς ένας αδρανής τοίχος. Ελέγχει τι περνά από τον αυλό του εντέρου στην κυκλοφορία. Όταν αυτός ο φραγμός «διαρρέει», εισέρχονται βακτηριακές ενδοτοξίνες στον οργανισμό, τροφοδοτώντας χαμηλόβαθμη συστηματική φλεγμονή που συνδέεται με φλεγμονώδη νόσο του εντέρου, σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και μεταβολικές παθήσεις. Σε ζωικά μοντέλα, η χορήγηση IP6 αποκατέστησε την ακεραιότητα αυτού του φραγμού και μείωσε τη φλεγμονή.
Η αντικαρκινική δράση είναι ίσως ο πιο ερευνημένος τομέας. Πλήθος μελετών in vitro και in vivo έχουν δείξει ότι το IP6 αναστέλλει τον πολλαπλασιασμό νεοπλασματικών κυττάρων, ρυθμίζει τη διαφοροποίησή τους και ενεργοποιεί την απόπτωση, τον προγραμματισμένο κυτταρικό θάνατο. Οι τύποι καρκίνου που έχουν μελετηθεί περιλαμβάνουν τον καρκίνο του παχέος εντέρου, του μαστού, του προστάτη και του πνεύμονα. Ωστόσο, η συντριπτική πλειονότητα αυτών των ευρημάτων προέρχεται από εργαστηριακές μελέτες. Τα αποτελέσματα σε ζωικά μοντέλα είναι ενθαρρυντικά, αλλά οι κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους παραμένουν ακόμα περιορισμένες.
Στο καρδιαγγειακό επίπεδο, το φυτικό οξύ έχει συνδεθεί με μειωμένα τριγλυκερίδια και ολική χοληστερόλη, αναστολή της συσσώρευσης αιμοπεταλίων και πρόληψη του σχηματισμού νεφρικών λίθων. Η νευροπροστατευτική του δράση, μέσω της μείωσης του οξειδωτικού στρες στους νευρώνες, αποτελεί αντικείμενο αυξανόμενου ενδιαφέροντος σε σχέση με νόσους όπως το Alzheimer και το Parkinson.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη
Το IP6 δεν είναι συμπλήρωμα για γενική χρήση χωρίς ιατρική συμβουλή. Σε θεραπευτικό πλαίσιο, δόσεις που κυμαίνονται από 1 έως 8 γραμμάρια ημερησίως έχουν χρησιμοποιηθεί σε ερευνητικό επίπεδο. Σε τέτοιες δόσεις, η ταυτόχρονη λήψη συμπληρωμάτων σιδήρου, ψευδαργύρου ή ασβεστίου πρέπει να αποφεύγεται ή να απέχει χρονικά.
Για τον μέσο άνθρωπο, η αξιοποίησή του μέσω της διατροφής είναι η πιο λογική οδός. Δημητριακά ολικής αλέσεως, όσπρια και ξηροί καρποί προσφέρουν φυτικό οξύ παράλληλα με φυτικές ίνες, πολυφαινόλες και άλλες βιοδραστικές ενώσεις που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Αν η ανησυχία για απορρόφηση μετάλλων είναι υπαρκτή, το μούλιασμα των οσπρίων και η κατανάλωση ζυμωτού ψωμιού αντί επεξεργασμένων αντιμετωπίζουν εν μέρει το ζήτημα.
Ένας παλιός γνώριμος με νέο πρόσωπο
Η ιστορία του φυτικού οξέος είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η επιστήμη αναθεωρεί τις βεβαιότητές της. Μια ένωση που χαρακτηρίστηκε για δεκαετίες ως «πρόβλημα» αναδεικνύεται τώρα ως μόριο με σύνθετη και πολύπλευρη βιολογική δράση. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ανησυχητικά χαρακτηριστικά του εξαφανίστηκαν. Σημαίνει ότι η εικόνα είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από αυτό που πιστεύαμε. Όπως σημειώνει ο ερευνητής Prasun Guha, ο οποίος μελέτησε τη σχέση IP6 και εντερικού φραγμού, «το μέλλον της ιατρικής μπορεί να βρίσκεται στη διασταύρωση της διατροφής, του μεταβολισμού και της επιγενετικής». Το φυτικό οξύ, παρόν στο καθημερινό μας τραπέζι εδώ και χιλιάδες χρόνια, μπορεί να αποτελεί ένα μικρό κομμάτι αυτής της απάντησης.
